همزمان با دوم مهرماه، روز ملی غار پاک، غار رودافشان دماوند با حضور مدیران و کارشناسان محیط زیست، محیطبانان و جمعی از مسئولان پاکسازی شد؛ در این برنامه بر ضرورت مشارکت عمومی در حفاظت از غارها و تدوین برنامه مدیریتی برای حفاظت و بهرهبرداری پایدار از این اثر طبیعی تأکید شد.
به گزارش چراغ شرق، همزمان با روز ملی غار پاک، برنامه پاکسازی غار رودافشان شهرستان دماوند با شعار «غارها شناسنامه تاریخند، حفاظت از غار، حراست از منزلگاه دیرین بشری» برگزار شد.
این برنامه با حضور حسن عباسنژاد، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تهران، معاونان این ادارهکل، محمدحسین بازگیر، مدیرکل دفتر مشارکتهای مردمی و مسئولیت اجتماعی، علیرضا نجیمی، مدیرکل دفتر موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست، معصومه غفاریشهیر، دبیر کارگروه غارشناسی ایران و جمعی از محیطبانان و کارکنان اداره حفاظت محیط زیست برگزار شد.
غار رودافشان که در محدوده شهرستان دماوند قرار دارد، یکی از جلوههای شاخص طبیعی منطقه است و برگزاری برنامه پاکسازی آن در روز ملی غار پاک، بار دیگر توجهها را به ضرورت حفاظت از این میراث طبیعی جلب کرد.
غارها؛ بخشی از حافظه طبیعی و تاریخی سرزمین
غارها فقط حفرههایی در دل کوه نیستند. ساختار زمینشناختی، رسوبات، اشکال ایجادشده در گذر زمان و زیستبومهای خاص موجود در برخی غارها، آنها را به بخشی ارزشمند از میراث طبیعی تبدیل کرده است.
غار رودافشان نیز به دلیل ساختار طبیعی و موقعیت خود، در کنار ظرفیت گردشگری، از منظر حفاظت محیط زیست اهمیت دارد. منابع گردشگری درباره این غار به دهانه بزرگ، ساختار آهکی و وجود قندیلها و تالارهای طبیعی آن اشاره کردهاند.
همین ویژگیها باعث میشود ورود گردشگران و طبیعتگردان به غار، در کنار ایجاد فرصت گردشگری، نیازمند توجه جدی به اصول حفاظت از محیط غار باشد.
غار رودافشان؛ مقصدی که باید با مسئولیت از آن بازدید کرد
رودافشان در سالهای گذشته به یکی از مقاصد طبیعتگردی منطقه تبدیل شده و تصاویر و گزارشهای گردشگران نیز نشان میدهد که این غار مورد استقبال طبیعتگردان قرار دارد.
اما افزایش حضور گردشگران، یک روی دیگر هم دارد.
ریختن زباله، آسیب به ساختارهای طبیعی، لمس یا تخریب قندیلها، ایجاد سر و صدای زیاد، روشن کردن آتش در نقاط نامناسب و رها کردن مواد آلاینده میتواند محیط ظریف غار را تحت تأثیر قرار دهد.
فضای غار برخلاف یک پارک شهری یا طبیعت روباز، محیطی بسته و بسیار حساس است و بعضی تغییرات ایجادشده در آن بهسادگی قابل جبران نیست.
به همین دلیل، پاکسازی تنها بخشی از حفاظت از غار است و مهمتر از آن، جلوگیری از ایجاد دوباره آلودگی و تخریب است.
پاکسازی با حضور محیطبانان و مسئولان محیط زیست
در برنامه روز ملی غار پاک در رودافشان، محیطبانان و کارکنان حفاظت محیط زیست در کنار مسئولان استانی و کارشناسان حوزه غارشناسی حضور داشتند و عملیات پاکسازی این اثر طبیعی را انجام دادند.
این حضور، علاوه بر جنبه اجرایی برنامه، میتواند فرصتی برای بررسی وضعیت محیط غار و پیرامون آن و شناسایی چالشهای موجود در مسیر حفاظت باشد.
بر اساس گزارش منتشرشده از این مراسم، حسن عباسنژاد، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تهران حفاظت از غارها را نیازمند مشارکت عمومی دانست و بر تدوین برنامه مدیریتی برای غار رودافشان با هدف حفاظت و بهرهبرداری پایدار تأکید کرد.
حفاظت از غار فقط وظیفه محیطبان نیست
یکی از نکات مهم مطرحشده در این مراسم، تأکید بر مشارکت عمومی در حفاظت از غارها بود.
واقعیت این است که هیچ محیطبانی نمیتواند در تمام ساعات شبانهروز داخل یا اطراف یک غار حضور داشته باشد. بخش مهمی از حفاظت، به رفتار بازدیدکنندگان و طبیعتگردان وابسته است.
هر گردشگری که زباله خود را از غار خارج میکند، به قندیلها دست نمیزند، روی دیوارهها یادگاری نمینویسد و از ایجاد آلودگی و تخریب جلوگیری میکند، عملاً بخشی از فرآیند حفاظت را بر عهده گرفته است.
این موضوع درباره رودافشان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا افزایش شهرت یک جاذبه طبیعی، بدون فرهنگسازی همزمان، میتواند فشار بیشتری بر محیط آن وارد کند.
چرا «برنامه مدیریتی» غار اهمیت دارد؟
تأکید مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تهران بر تدوین برنامه مدیریتی برای غار رودافشان را میتوان یکی از مهمترین بخشهای این برنامه دانست.
یک برنامه مدیریتی مشخص میتواند موضوعات مختلفی را از جمله نحوه ورود گردشگران، ظرفیت بازدید، مسیرهای دسترسی، پاکیزگی، حفاظت از ساختارهای طبیعی، آموزش بازدیدکنندگان و نحوه نظارت در بر بگیرد.
اصل مهم در چنین برنامهای، ایجاد تعادل میان دو هدف است: حفاظت از طبیعت و استفاده مسئولانه از ظرفیت گردشگری.
غاری که بیش از اندازه مورد استفاده قرار گیرد، ممکن است آسیب ببیند؛ غاری که بدون مدیریت رها شود نیز ممکن است با افزایش تدریجی زباله و تخریب روبهرو شود.
مدیریت پایدار یعنی بازدید و استفاده از ظرفیت طبیعی، در حدی انجام شود که اصل منابع طبیعی و ویژگیهای ارزشمند غار حفظ شود.
غار رودافشان و ظرفیت گردشگری دماوند
دماوند تنها به قله مشهور خود محدود نمیشود و از طبیعت و جاذبههای متنوعی برخوردار است. غار رودافشان نیز یکی از جاذبههایی است که میتواند در معرفی ظرفیتهای طبیعی شهرستان نقش داشته باشد.
گزارشهای گردشگری، رودافشان را به عنوان غاری با دهانه بزرگ و ساختار آهکی معرفی کردهاند و مسیر آن نیز برای طبیعتگردان و علاقهمندان به غارنوردی جذاب است.
اما توسعه گردشگری طبیعت زمانی میتواند پایدار باشد که درآمد، حضور گردشگر و معرفی مقصد، به قیمت از بین رفتن جاذبه تمام نشود.
به همین دلیل، هرچه غار رودافشان بیشتر شناخته شود، اهمیت آموزش گردشگران و مدیریت بازدید نیز بیشتر خواهد شد.
پاکسازی یک روزه است؛ حفاظت باید همیشگی باشد
برگزاری برنامه پاکسازی در روز ملی غار پاک، اقدامی نمادین و عملی برای جلب توجه به وضعیت غارهاست؛ اما حفاظت واقعی از رودافشان به یک روز در سال محدود نمیشود.
اگر امروز چند کیسه زباله از داخل و اطراف غار جمع شود اما دوباره در طول ماههای بعد زباله وارد محیط شود، مسئله اصلی همچنان باقی خواهد ماند.
بنابراین در کنار برنامههای پاکسازی، آموزش گردشگران، نصب تابلوهای اطلاعرسانی، مدیریت ورود و خروج و پایش مستمر میتواند نقش تعیینکنندهای در حفظ محیط غار داشته باشد.
نقش گردشگران در حفاظت از رودافشان
طبیعتگردان و گردشگران نخستین گروهی هستند که میتوانند در حفاظت از غار رودافشان نقش مستقیم داشته باشند.
یک اصل ساده میتواند مبنای بازدید از چنین مناطقی باشد:
هر چیزی که با خود به طبیعت میبریم، باید با خودمان برگردانیم.
بطری آب، بسته خوراکی، دستمال، پلاستیک و هر نوع زباله دیگری نباید در غار یا اطراف آن باقی بماند.
همچنین ساختارهای طبیعی غار باید دستنخورده باقی بمانند. قندیلها و اشکال آهکی حاصل فرآیندهای بسیار طولانی زمینشناختی هستند و آسیب به آنها در بسیاری از موارد قابل بازگرداندن نیست.
تأکید بر جایگاه غارها در حفاظت از طبیعت
علیرضا نجیمی، مدیرکل دفتر موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست نیز در این برنامه با اشاره به هفدهمین سال گرامیداشت روز ملی غار پاک در کشور، بر جایگاه موضوع حفاظت از غارها تأکید کرد.
به گفته وی، ایران در زمینه حفاظت از غارها و برنامهریزی مدیریتی این اکوسیستمها فعالیتهای گستردهای داشته و توجه به این موضوع در سطح بینالمللی نیز در حال افزایش است.
در همین چارچوب، روز ملی غار پاک فرصتی برای یادآوری این نکته است که غارها بخشی از سرمایه طبیعی کشور هستند و حفاظت از آنها نیازمند همکاری مجموعههای تخصصی، دستگاههای مسئول و مردم است.
رودافشان؛ سرمایه طبیعی شرق استان تهران
غار رودافشان برای دماوند تنها یک مقصد گردشگری نیست؛ این غار بخشی از سرمایه طبیعی منطقه است و حفظ آن میتواند به نسلهای آینده نیز فرصت دیدن و شناخت این بخش از طبیعت شهرستان را بدهد.
تداوم پاکیزگی، جلوگیری از تخریب، ساماندهی بازدیدها و آموزش گردشگران میتواند در کنار معرفی بیشتر رودافشان، به حفاظت از آن کمک کند.
اگر گردشگری با حفظ طبیعت همراه شود، یک جاذبه میتواند همزمان منبع شناخت، آموزش، نشاط و ظرفیت اقتصادی منطقه باشد؛ اما اگر حفاظت از آن نادیده گرفته شود، افزایش بازدید میتواند فشار مضاعفی بر طبیعت وارد کند.
روز ملی غار پاک؛ یک یادآوری برای همیشه
برنامه پاکسازی غار رودافشان دماوند در روز ملی غار پاک، بار دیگر توجهها را به یکی از جاذبههای طبیعی مهم شرق استان تهران معطوف کرد.
پیام اصلی این برنامه نیز فراتر از جمعآوری زباله بود: غارها بخشی از تاریخ طبیعی سرزمین هستند و حفاظت از آنها تنها با حضور محیطبانان ممکن نیست؛ مردم و گردشگران نیز در حفظ این میراث طبیعی نقش مستقیم دارند.
اکنون غار رودافشان در کنار زیباییهای طبیعی خود، یک مسئله مهمتر را نیز پیش روی دماوند قرار داده است؛ اینکه چگونه میتوان از ظرفیت گردشگری چنین جاذبهای استفاده کرد، بدون آنکه خودِ طبیعت قربانی افزایش گردشگران شود.
غار رودافشان باید هم مقصد گردشگری باقی بماند و هم یک میراث طبیعی سالم برای سالهای آینده حفظ شود.
