پایش زلزله دماوند و شرق تهران
📅 شنبه ۱۴۰۵/۰۸/۳۰
مناسبت امروز:روز حکمت و فلسفه • بزرگداشت ابونصر فارابی • روز قهرمان ملی
لوگو پایگاه خبری تحلیلی چراغ شرق
📍 دماوند
☀️ 4° صاف
💧 72٪ 💨 5 km/h
🏫 احتمال تعطیلی مدارس: تقریباً منتفی

اطلاعات درس

نام کتاب

شماره و عنوان درس

درس ششم: سنت های خداوند در زندگی

مقطع

دوازدهم

رشته

علوم انسانی

سنت های خداوند در زندگی

دین و زندگی • درس ششم

سنت‌های خداوند در زندگی

چرا انسان‌ها در زندگی با اتفاق‌های شیرین و تلخ روبه‌رو می‌شوند؟ چرا گاهی تلاش برای یک هدف، نتیجه‌ای متفاوت برای دو نفر دارد؟ آشنایی با سنت‌های الهی کمک می‌کند حوادث زندگی را عمیق‌تر بفهمیم و برای انتخاب‌ها، تلاش‌ها و آینده خود آگاهانه‌تر برنامه‌ریزی کنیم.

خلاصه درس پاسخ فعالیت‌ها نکته‌های امتحانی آزمون تعاملی

۱. اهداف اصلی درس

در درس قبل با اختیار انسان و ارتباط آن با قضا و قدر الهی آشنا شدیم. در این درس می‌آموزیم که زندگی انسان نیز مانند دیگر پدیده‌های جهان، قانونمند است. قرآن کریم از قوانین حاکم بر زندگی انسان با عنوان «سنت‌های الهی» یاد می‌کند.

۱ سنت‌های الهی چه هستند؟

قوانین و روش‌های ثابت خداوند در اداره جهان و زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها.

۲ شناخت سنت‌ها چه فایده‌ای دارد؟

کمک می‌کند حوادث زندگی را درست‌تر تفسیر کنیم و برای موفقیت و رشد خود برنامه‌ریزی بهتری داشته باشیم.

نکته کلیدی: سنت‌های الهی فقط به پدیده‌های طبیعی محدود نیستند؛ زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها نیز تابع قوانین الهی است.

۲. پاسخ فعالیت «تدبر در قرآن»

آیات آغاز درس، چند سنت مهم الهی را معرفی می‌کنند. ترجمه و پیام آن‌ها را به خاطر بسپارید.

آیه اول: زندگی، مرگ و امتحان

کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِ فِتْنَةً وَإِلَیْنا تُرْجَعُونَ

ترجمه: هر انسانی چشنده مرگ است و شما را با بدی و خوبی می‌آزماییم و به سوی ما بازگردانده می‌شوید.

سوره انبیاء، آیه ۳۵

پیام: همه انسان‌ها با امور خوشایند و ناخوشایند آزمایش می‌شوند و سرانجام به سوی خدا بازمی‌گردند.

آیه دوم: ادعای ایمان و امتحان

أَحَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَهُمْ لا یُفْتَنُونَ

ترجمه: آیا مردم پنداشته‌اند که همین که بگویند ایمان آورده‌ایم، رها می‌شوند و آزمایش نخواهند شد؟

سوره عنکبوت، آیه ۲

پیام: ادعای ایمان، پایان راه نیست؛ ایمان انسان در موقعیت‌های گوناگون آزموده می‌شود.

آیه سوم: امداد عام الهی

کُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ وَما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُورًا

ترجمه: هر یک از اینان و آنان را از عطای پروردگارت مدد می‌رسانیم و عطای پروردگارت از کسی منع نشده است.

سوره اسراء، آیه ۲۰

پیام: امکانات و توانایی‌های الهی در اختیار انسان‌ها قرار می‌گیرد تا هر کس در مسیری که انتخاب کرده است حرکت کند.

آیه چهارم: توفیق و هدایت ویژه

وَالَّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنینَ

ترجمه: کسانی را که در راه ما تلاش و مجاهدت کنند، قطعاً به راه‌های خود هدایت می‌کنیم و خداوند با نیکوکاران است.

سوره عنکبوت، آیه ۶۹

پیام: تلاش در راه حق و نیکوکاری، زمینه بهره‌مندی از هدایت و یاری ویژه خداوند را فراهم می‌کند.

آیه پنجم: املا و استدراج

وَالَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ وَأُمْلی لَهُمْ إِنَّ کَیْدی مَتینٌ

ترجمه: کسانی را که آیات ما را تکذیب کردند، به‌تدریج و از جایی که نمی‌دانند گرفتار می‌کنیم و به آنان مهلت می‌دهیم؛ همانا تدبیر من استوار است.

سوره اعراف، آیات ۱۸۲ و ۱۸۳

پیام: افزایش نعمت و مهلت برای افراد لجوج و غرق‌شده در گناه، لزوماً نشانه رضایت خداوند نیست.

آیه ششم: عدالت در پاداش و کیفر

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلا یُجْزىٰ إِلّا مِثْلَها وَهُمْ لا یُظْلَمُونَ

ترجمه: هر کس کار نیکی بیاورد، ده برابر آن پاداش دارد و هر کس کار بدی بیاورد، جز به اندازه آن کیفر نمی‌بیند و به آنان ستم نمی‌شود.

سوره انعام، آیه ۱۶۰

پیام: چند برابر شدن پاداش نیکی و محدود بودن کیفر بدی به اندازه آن، نشانه عدالت الهی است.

آیه هفتم: ایمان، تقوا و برکت

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ

ترجمه: اگر مردم شهرها ایمان می‌آوردند و تقوا پیشه می‌کردند، برکاتی از آسمان و زمین بر آنان می‌گشودیم؛ اما تکذیب کردند و آنان را به سبب آنچه به دست می‌آوردند، گرفتار کردیم.

سوره اعراف، آیه ۹۶

پیام: آینده انسان‌ها و جوامع در موارد بسیاری با اعمال و رفتار خودشان ارتباط دارد.

پاسخ هفت پیام آیات

شمارهتکمیل پیامآدرس آیه
۱امور خیر یا شر؛ در معرض امتحانانبیاء، ۳۵
۲در معرض امتحان و آزمایش قرار می‌گیردعنکبوت، ۲
۳از عطای پروردگار محروم نمی‌شونداسراء، ۲۰
۴هدایت و یاری می‌کندعنکبوت، ۶۹
۵به‌تدریج گرفتار عذاب می‌شونداعراف، ۱۸۲ و ۱۸۳
۶عدالت الهیانعام، ۱۶۰
۷اعمال و رفتار انسان‌هااعراف، ۹۶

۳. سنت‌های الهی؛ تعریف و اهمیت

جهان خلقت بر اساس تقدیر الهی قانونمند است. همان‌گونه که پدیده‌های طبیعی قوانین مشخصی دارند، زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها نیز تابع قوانین و روش‌های الهی است. قرآن کریم این قوانین را «سنت‌های الهی» می‌نامد.

اهمیت شناخت سنت‌های الهی: شناخت این سنت‌ها به ما کمک می‌کند تلخی‌ها و شیرینی‌ها، شکست‌ها و موفقیت‌ها، بیماری و سلامت و دیگر حوادث زندگی را با نگرشی درست‌تر بررسی کنیم و رابطه خود را با خدا، خودمان، خلقت و دیگران اصلاح کنیم.

در ادامه شش سنت مطرح‌شده در کتاب را می‌خوانیم. دقت کنید که در این درس، «تأثیر اعمال انسان در زندگی او» نیز به‌عنوان یکی از سنت‌های الهی معرفی شده است.

۴. سنت اول: ابتلا و امتحان الهی

تعریف ابتلا

ابتلا در لغت به معنای امتحان است. در اصطلاح دینی، یعنی قرار گرفتن انسان در شرایطی که صفات درونی او آشکار شود و درستی یا نادرستی ادعاهایش مشخص گردد.

تفاوت امتحان خداوند با امتحان انسان

امتحان انسانامتحان الهی
انسان معمولاً از حقیقت درونی افراد آگاه نیست و با امتحان کردن می‌کوشد آن را بشناسد.خداوند از درون انسان‌ها آگاه است؛ امتحان الهی برای آگاه شدن خدا نیست، بلکه زمینه رشد، ظهور استعدادها و آشکار شدن تمایلات درونی انسان است.

ویژگی‌های سنت ابتلا

  • سنتی فراگیر و همیشگی است.
  • همه انسان‌ها، اعم از مؤمن و کافر، فقیر و غنی را دربرمی‌گیرد.
  • امتحان‌ها فقط به حوادث بزرگ و استثنایی محدود نیستند؛ اتفاق‌های روزمره نیز می‌توانند میدان انتخاب و امتحان باشند.
  • موفقیت در یک مرحله، انسان را برای مراحل بعدی و امتحان‌های تازه آماده می‌کند.
  • امتحان می‌تواند با امور خیر یا شر، مانند سلامت و بیماری، ثروت و فقر و موقعیت‌های شیرین یا تلخ باشد.
حدیث امام صادق (ع):

مؤمن مانند کفه ترازوست؛ هر اندازه ایمانش افزوده شود، امتحانش نیز افزوده می‌شود.

نکته مهم: دشواری زندگی به‌تنهایی نشانه دوری از خدا نیست؛ همان‌طور که فراوانی نعمت به‌تنهایی نشانه رضایت خداوند محسوب نمی‌شود. باید به شیوه مواجهه انسان با موقعیت‌ها نیز توجه کرد.

نمونه کاربردی

هنگام روبه‌رو شدن با یک مشکل، فردی ممکن است با صبر، تلاش، توکل و رعایت حقوق دیگران واکنش نشان دهد؛ فرد دیگری ممکن است به ناامیدی، دروغ یا ظلم به دیگران روی بیاورد. موقعیت مشابه است، اما انتخاب‌ها و نتیجه اخلاقی رفتارها متفاوت‌اند.

۵. سنت دوم: امداد عام الهی

بر اساس این سنت، خداوند امکانات و توانایی‌هایی مانند قدرت اراده، توانایی جسمی و فکری و امکانات موجود در جهان را در اختیار انسان‌ها قرار داده است تا بتوانند در مسیری که انتخاب می‌کنند پیش بروند.

انتخاب مسیر حق

انسان می‌تواند از امکانات در اختیارش برای حرکت در مسیر حق و پیمودن مراتب کمال استفاده کند.

انتخاب دنیا به‌عنوان هدف نهایی

کسی که فقط دنیا و تجملات آن را می‌خواهد، ممکن است حاصل تلاش خود را در همین دنیا به دست آورد؛ اما در نگاه کتاب، عواقب انتخاب نادرست او در آخرت آشکار می‌شود.

نکته امتحانی: امداد عام یعنی در اختیار قرار گرفتن امکانات برای حرکت در مسیر انتخاب‌شده؛ این مفهوم با هدایت و توفیق خاص الهی یکسان نیست.

۶. سنت سوم: امداد خاص یا توفیق الهی

توفیق در اصطلاح دینی به معنای آسان نمودن است. خداوند برای کسی که با نیت پاک قدم در راه حق می‌گذارد و تلاش می‌کند، شرایط و اسبابی فراهم می‌سازد که رسیدن او به مقصد آسان‌تر شود.

نمونه‌های توفیق الهی

  • هدایت و نصرت الهی در پی تلاش و مجاهدت.
  • فراهم شدن زمینه مناسب برای رشد و تعالی انسان.
  • یافتن دوست خوب و اثرگذار.
  • شرکت در جلسه قرآنی یا خواندن کتابی هدایتگر.
  • پذیرش حق و انتخاب عمل درست هنگام مواجهه با یک موقعیت.

نقش عوامل درونی

توفیق فقط به شرایط بیرونی وابسته نیست. روحیه حق‌پذیری و آمادگی درونی نیز نقش مهمی دارد. ممکن است دو نفر یک آیه یا یک صدای اذان را بشنوند، اما یکی برای نزدیک شدن به خدا اقدام کند و دیگری بی‌تفاوت بماند.

آیه مرتبط: «وَالَّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا»؛ سوره عنکبوت، آیه ۶۹.
پیام: تلاش و مجاهدت در راه خدا زمینه هدایت ویژه الهی را فراهم می‌کند.

۷. سنت چهارم: سبقت رحمت بر غضب

خداوند با بندگان خود با رحمت و مهربانی رفتار می‌کند. حتی در مواردی که سخت‌گیری می‌شود، هدف می‌تواند بازداشتن انسان از خطا و فراهم کردن زمینه اصلاح او باشد؛ مانند والدینی که برای جلوگیری از آسیب، فرزندشان را از کاری نادرست بازمی‌دارند.

مضمون آیه:

پروردگار شما رحمت را بر خود مقرر کرده است.

سوره انعام، آیه ۵۴

نمونه‌های سبقت رحمت بر غضب در کتاب

  • باز بودن راه بازگشت و توبه برای گناهکار.
  • آمرزش برخی گناهان با انجام کار نیک.
  • حفظ آبروی بندگان گناهکار.
  • پذیرش عبادت اندک و رضایت از بنده‌ای که طلب آمرزش می‌کند.
  • چند برابر شدن پاداش کار نیک، درحالی‌که کیفر کار بد به اندازه آن است.
نکته امتحانی: سبقت رحمت بر غضب به معنای بی‌اهمیت بودن گناه یا کنار گذاشتن مسئولیت انسان نیست؛ بلکه بر رحمت، فرصت اصلاح و باز بودن راه توبه تأکید دارد.

۸. سنت پنجم: املا و استدراج

کتاب در این درس «املا و استدراج» را یک سنت در نظر گرفته است؛ بنابراین نباید در پرسش‌های مربوط به این درس، این دو را به‌عنوان دو سنت جداگانه دسته‌بندی کرد.

املا

مهلت دادن به انسان.

استدراج

حرکت تدریجی به سوی عذاب الهی.

خداوند به انسان فرصت می‌دهد تا از گناه بازگردد و توبه کند. اما اگر کسی در گناه و باطل پیش برود، از کار خود خرسند باشد و با حق لجاجت کند، ممکن است افزایش نعمت و مهلت را وسیله‌ای برای ادامه خطا قرار دهد. در این وضعیت، نعمت‌ها به‌جای آنکه زمینه اصلاح شوند، باعث غفلت بیشتر او می‌شوند.

آیات مرتبط:

سوره اعراف، آیات ۱۸۲ و ۱۸۳.

پیام: نباید از افزایش امکانات و نعمت‌ها به‌تنهایی نتیجه گرفت که همه رفتارهای فرد مورد تأیید خداوند است.

تحلیل پیام آیات اعراف ۱۸۲ و ۱۸۳

پرسش: در چه صورتی وفور نعمت نشانه سنت املا و استدراج است؟

پاسخ پیشنهادی: هنگامی که فرد با وجود لجاجت در برابر حق و ادامه گناه، از نعمت‌ها و مهلت داده‌شده برای ادامه خطا استفاده کند و این امکانات به‌جای اصلاح، موجب غفلت و افزایش گناه او شوند.

دام امتحانی: هر فرد ثروتمند یا برخوردار از نعمت، لزوماً مشمول استدراج نیست. در چارچوب کتاب، لجاجت، تکذیب حق و استفاده از مهلت و نعمت برای ادامه گناه، نکته اصلی این بحث است.

۹. سنت ششم: تأثیر اعمال انسان در زندگی او

در بسیاری از موارد، آینده زندگی انسان و حوادثی که برای او رخ می‌دهد، تحت تأثیر رفتارهای گذشته اوست؛ چه رفتارهای خوب و چه رفتارهای بد.

رفتارها و اعمال نیکرفتارها و اعمال زیان‌بار
صله رحم و محبت به خویشانقطع رحم و بی‌محبتی به خویشان
صدقه و احسان به والدینظلم به دیگران و افزایش گناه
امانت‌داری و کسب روزی حلالرفتارهای نادرست فردی و اجتماعی
کمک به دیگران و برطرف کردن اندوه آنانآسیب رساندن به حقوق دیگران
ایمان و تقواگناه و بی‌تقوایی

در تعالیم دینی، برای برخی اعمال نیک، آثار مثبتی مانند افزایش برکت و بهبود زندگی و برای برخی اعمال نادرست، پیامدهایی مانند گرفتاری و محرومیت از برکت بیان شده است.

نکته مفهومی: این بحث درباره ارتباط اعمال با پیامدهای زندگی است؛ نباید آن را به این نتیجه نادرست تبدیل کرد که هر فرد گرفتار، حتماً مرتکب گناهی شده است. خود کتاب نیز زندگی انسان را عرصه امتحان با خیر و شر معرفی می‌کند.

۱۰. پاسخ فعالیت‌های تشریحی کتاب

پرسش ۱: تفاوت رفتار کسی که مصیبت را امتحان الهی می‌داند با کسی که آن را فقط یک پیشامد طبیعی می‌شمارد چیست؟

  1. فردی که مصیبت را امتحان می‌داند، به انتخاب و رفتار خود در برابر آن توجه می‌کند.
  2. می‌کوشد با صبر، توکل، تلاش و رعایت اصول اخلاقی از امتحان سربلند بیرون بیاید.
  3. به‌جای واکنش عجولانه یا نادرست، از موقعیت برای رشد و اصلاح خود استفاده می‌کند.

پرسش ۲: برای موفقیت در امتحانات الهی چه اقداماتی باید انجام دهیم؟

باید در همه موقعیت‌ها به انتخاب و رفتار خود توجه کنیم، صبر و توکل داشته باشیم، واجبات و محرمات را رعایت کنیم، حقوق دیگران را نادیده نگیریم، از سوءظن و قضاوت نادرست دوری کنیم و در برابر مشکلات، راه درست را انتخاب کنیم.

پرسش ۳: برای بهره‌مندی از توفیق الهی چه برنامه‌هایی پیشنهاد می‌دهید؟

داشتن نیت پاک، تلاش در مسیر حق، پذیرش حقیقت، انجام وظایف دینی و اخلاقی، انتخاب دوستان خوب، مطالعه کتاب‌های هدایتگر و حضور در محیط‌های سازنده می‌تواند زمینه بهره‌مندی از توفیق الهی را فراهم کند.

پرسش ۴: چگونه ممکن است یک حادثه شیرین یا تلخ، وسیله امتحان الهی باشد؟

زیرا مهم است که انسان در برابر آن حادثه چه تصمیمی می‌گیرد و چگونه عمل می‌کند. در سختی‌ها ممکن است صبر یا بی‌تابی کند و در آسایش و برخورداری از نعمت ممکن است شکرگزار یا مغرور شود؛ بنابراین هر دو نوع موقعیت می‌توانند زمینه آشکار شدن انتخاب‌ها و صفات انسان باشند.

۱۱. نکته‌های طلایی امتحان نهایی و کنکور

۱
ابتلا

امتحان الهی برای آگاه شدن خدا از درون انسان نیست؛ برای رشد دادن انسان و آشکار شدن صفات و تمایلات درونی اوست.

۲
امتحان همگانی

امتحان الهی مخصوص مؤمنان، فقرا یا موقعیت‌های دشوار نیست؛ همه انسان‌ها و موقعیت‌های شیرین و تلخ را دربرمی‌گیرد.

۳
امداد عام و امداد خاص

امداد عام به امکاناتی اشاره دارد که در اختیار انسان‌ها قرار می‌گیرد؛ توفیق الهی، کمک و فراهم شدن شرایط مناسب برای کسی است که با نیت پاک در راه حق تلاش می‌کند.

۴
سبقت رحمت بر غضب

به رحمت، فرصت توبه، آمرزش و چند برابر شدن پاداش نیکی اشاره دارد؛ این مفهوم به معنای بی‌اهمیت بودن مسئولیت انسان نیست.

۵
املا و استدراج

املا یعنی مهلت دادن؛ استدراج یعنی حرکت تدریجی به سوی عذاب الهی. در این کتاب این دو در قالب یک سنت مطرح شده‌اند.

۶
پاداش و کیفر

مطابق آیه ۱۶۰ سوره انعام، پاداش نیکی ده برابر و کیفر بدی به اندازه آن است؛ این آیه بر عدالت الهی دلالت دارد.

۷
نعمت فراوان

افزایش نعمت به‌تنهایی نشانه رضایت الهی نیست؛ در بحث استدراج، نوع رفتار فرد و چگونگی استفاده او از مهلت و نعمت اهمیت دارد.

جدول سریع تشخیص سنت‌ها

اگر در سؤال دیدید...به یاد کدام سنت بیفتید؟
آزمایش، آشکار شدن صفات، خیر و شرابتلا
امکانات برای هر دو گروه و حرکت در مسیر انتخاب‌شدهامداد عام الهی
تلاش در راه حق، هدایت و فراهم شدن اسباب رشدامداد خاص یا توفیق الهی
توبه، آمرزش، رحمت و پاداش چندبرابری نیکیسبقت رحمت بر غضب
مهلت، لجاجت، ادامه گناه و غفلت بر اثر نعمتاملا و استدراج
ارتباط رفتارهای گذشته با آینده و پیامدهای زندگیتأثیر اعمال انسان در زندگی

۱۲. آزمون تعاملی درس ششم

به هر پرسش پاسخ دهید و در پایان نتیجه و توضیح پاسخ‌ها را ببینید. این آزمون برای مرور مفاهیم اصلی درس طراحی شده است.

۱. هدف امتحان الهی مطابق متن کتاب چیست؟
۲. مطابق آیه ۳۵ سوره انبیاء، انسان با چه چیزی امتحان می‌شود؟
۳. کدام گزینه نمونه امداد عام الهی است؟
۴. توفیق الهی به چه معناست؟
۵. چند برابر شدن پاداش نیکی و کیفر به اندازه بدی، نشانه چیست؟
۶. معنای درست املا و استدراج کدام است؟
۷. چه زمانی وفور نعمت می‌تواند در چارچوب درس نشانه استدراج باشد؟
۸. کدام آیه ایمان و تقوا را با گشوده شدن برکات مرتبط می‌کند؟
۹. کدام گزاره درباره سنت ابتلا درست است؟
۱۰. سنت تأثیر اعمال انسان در زندگی چه می‌گوید؟

۱۳. برنامه پیشنهادی برای مطالعه درس

۱۰′
مرحله اول: فهم کلی

یک بار متن درس را بخوانید و شش سنت الهی را به ترتیب نام ببرید.

۱۵′
مرحله دوم: جدول مقایسه

تعریف هر سنت و یک نشانه تشخیصی برای آن را در دفتر بنویسید؛ به‌ویژه تفاوت امداد عام و توفیق الهی را تمرین کنید.

۱۵′
مرحله سوم: آیات

برای هر آیه، نام سوره، شماره آیه و پیام اصلی آن را مرور کنید. لازم نیست همه مطالب را فقط با حفظ کردن جلو ببرید؛ ارتباط پیام آیه و سنت را هم بفهمید.

۱۰′
مرحله چهارم: آزمون

آزمون تعاملی را بدون نگاه کردن به پاسخ‌ها انجام دهید و سؤال‌های اشتباه را دوباره از متن درس بخوانید.

روش مرور مؤثر: همان روز، یک روز بعد و سه روز بعد، شش سنت را از حفظ توضیح دهید. اگر بتوانید برای هر سنت یک تعریف کوتاه، یک مثال و یک آیه مرتبط بیان کنید، مرور شما عمیق‌تر خواهد شد.

جمع‌بندی نهایی درس ششم

سنت‌های الهی قوانین حاکم بر زندگی انسان‌اند. ابتلا زمینه رشد و آشکار شدن صفات را فراهم می‌کند؛ امداد عام، امکانات حرکت در مسیر انتخاب‌شده را در اختیار انسان قرار می‌دهد؛ توفیق الهی زمینه پیشرفت در راه حق را آسان‌تر می‌کند؛ سبقت رحمت بر غضب، راه بازگشت و آمرزش را یادآور می‌شود؛ املا و استدراج درباره مهلت و پیامد ادامه لجاجت و گناه هشدار می‌دهد؛ و تأثیر اعمال نشان می‌دهد که رفتارهای انسان در بسیاری از موارد با آینده او ارتباط دارند.

مبنای آموزشی: متن درس ششم دین و زندگی ارائه‌شده. مثال‌ها و روش مطالعه، برای فهم و مرور بهتر افزوده شده‌اند.