دین و زندگی • درس دوازدهم
نگاهی به تمدن جدید
تمدن جدید مانند هر تمدن دیگری، هم دستاوردهای ارزشمند دارد و هم آسیبها و ضعفهایی. برای شناخت بهتر آن باید آثارش را با معیارهای الهی بررسی کنیم؛ از رشد علم و توجه به قانون تا مصرفگرایی، استعمار، آسیبهای محیطزیستی و تضعیف برخی ارزشهای خانوادگی.
هدف درس چیست؟
شناخت تمدن جدید با معیارهای الهی
در درس گذشته، تمدن اسلامی را با معیارهایی که از قرآن و سیره آموخته بودیم ارزیابی کردیم و با برخی از عوامل پیشرفت و افول آن آشنا شدیم. در این درس، تمدن جدید را بررسی میکنیم تا نقاط قوت و ضعف آن را بهتر بشناسیم.
این بررسی از دو جهت اهمیت دارد:
شناخت رابطه متقابل
مسلمانان مانند دیگر ملتها با تمدن جدید ارتباط مستقیم دارند؛ هم از آن تأثیر میپذیرند و هم میتوانند بر آن اثر بگذارند. آگاهی و هوشیاری، قدرت انتخاب و تأثیرگذاری را افزایش میدهد.
استفاده برای احیای تمدن اسلامی
شناخت نقاط قوت تمدن جدید به بهرهگیری از دستاوردهای مفید آن کمک میکند و شناخت ضعفها و آسیبهایش میتواند ما را از تکرار اشتباهها بازدارد.
سه تمدن بزرگ در تاریخ اروپا
شناخت زمینههای شکلگیری تمدن جدید
تمدن یونان و روم باستان
تمدنی که شکلگیری آن به قرنهای ششم تا چهارم پیش از میلاد در یونان باستان بازمیگردد و سپس در روم باستان ادامه یافت.
تمدن قرون وسطی
از قرن چهارم میلادی و گسترش مسیحیت در اروپا آغاز شد و با گسترش قدرت کلیسا در زندگی سیاسی و اجتماعی همراه بود. این دوره تا قرنهای پانزدهم و شانزدهم ادامه یافت.
تمدن جدید
با افول قدرت کلیسا در قرنهای پانزدهم و شانزدهم شکل گرفت و در ادامه گسترش یافت؛ تمدنی که در عرصههای علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بر بسیاری از جوامع جهان تأثیر گذاشت.
نکته امتحانی
ترتیب سه تمدن اروپا را به خاطر بسپار: یونان و روم باستان ← قرون وسطی ← تمدن جدید.
زمینههای پیدایش تمدن جدید
نقش کلیسا و بهرهگیری از تجربه تمدنهای دیگر
الف) کلیسا و تعالیم تحریفشده
بر اساس روایت کتاب درسی، گسترش مسیحیت در اروپا در مقایسه با بتپرستی پیشین، تغییرات مهمی ایجاد کرد. از آثار مثبت این تحول، گسترش اعتقاد به یک دین الهی، از بین رفتن برخی بتخانهها، ایجاد پیوند میان بخشهایی از اروپا، ساخت بناهای مذهبی و پدید آمدن آثار اخلاقی، فرهنگی و هنری بود.
با این حال، کتاب بر این باور است که برخی تعالیم و آیینهای رواجیافته در کلیسای آن دوره، مشکلاتی نیز به وجود آوردند. مهمترین مواردی که در درس مطرح شدهاند عبارتاند از:
گناه نخستین و غسل تعمید
برخی آموزههای کلیسایی بر این باور استوار بود که گناه آدم به فرزندان او نیز منتقل میشود و غسل تعمید برای پاک شدن از آن ضرورت دارد.
واسطهگری در رابطه با خدا
اعتراف به گناه در حضور کشیش و محدود شدن برخی آیینهای عبادی به زمان و مکان خاص، از موضوعاتی بود که کتاب آن را موجب تضعیف ارتباط مستقیم و پیوسته انسان با خدا میداند.
فروش آمرزش و بخشش گناهان
بنا بر متن درس، برخی کشیشان با دریافت پولهای کلان، وعده آمرزش گناه یا رهایی از مجازات اخروی میدادند؛ موضوعی که نماد فساد دینی معرفی شده است.
نگاه به ازدواج و حقوق زنان
در متن کتاب به محدودیتهای مربوط به جدایی زن و شوهر، مالکیت زنان و وضعیت ازدواج کشیشان اشاره شده است؛ محدودیتهایی که در ارزیابی کتاب مورد انتقاد قرار گرفتهاند.
ب) بهرهگیری از تجربه تمدنهای دیگر
همزمان با قرون وسطی در اروپا، تمدن اسلامی در سرزمینهای دیگر رشد کرد و طی چند قرن به شکوفایی رسید. آشنایی برخی اندیشمندان اروپایی با دستاوردهای مسلمانان، زمینه استفاده از آثار علمی و فلسفی، گسترش پژوهش و تجربه، نقد برخی ساختارهای پیشین و توجه بیشتر به قانون و خردورزی را فراهم کرد.
علم و فلسفه در اروپا از فرهنگ اسلامی تأثیر پذیرفتند و این تأثیر در شکلگیری تمدن جدید اهمیت داشت.
برداشت آموزشی از سخنان مونتگمری وات، اسلامشناس انگلیسی؛ نقلشده در متن درسدر متن درس همچنین از ویل دورانت یاد شده است که بخشی از هنرها و فنون اروپایی، از جمله معماری و برخی فنون صنعتی، از دستاوردهای صنعتگران مسلمان تأثیر پذیرفتهاند.
نکته امتحانی
دو زمینه مطرحشده برای پیدایش تمدن جدید عبارتاند از: ۱. عملکردها و تعالیم نادرست کلیسا در قرون وسطی؛ ۲. بهرهگیری از تجربهها و دستاوردهای تمدن اسلامی و دیگر تمدنها.
آثار تمدن جدید در حوزه علم
همراه با دستاوردها، آسیبها را نیز بشناسیم
۱. رشد سریع علم
در دوران جدید، تولید علم و کشفیات علمی شتاب زیادی گرفت. چاپ، کشف و کاربرد گسترده الکتریسیته، ساخت ماشینآلات، وسایل ارتباطی مانند تلفن و رادیو و تلویزیون، ماهواره و شبکههای اینترنتی، زندگی انسان را متحول کردند.
۲. توانایی بیشتر در بهرهگیری از طبیعت
پیشرفت علم و فناوری، استخراج منابع زیرزمینی، ساخت تونل، احداث سدهای بزرگ و تغییر محیط پیرامون را برای انسان آسانتر کرد و توانایی او را در استفاده از امکانات طبیعت افزایش داد.
۱. مصرفزدگی
تولید انبوه، در کنار تأمین نیازهای مردم، زمینهای برای تبلیغات گسترده و ایجاد نیازهای کاذب فراهم کرد. در نتیجه، تنوعطلبی و خرید بیش از نیاز افزایش یافت و ذهن انسان میتواند دائماً درگیر کالاها و خواستههای مادی شود.
آسیب مهم مصرفگرایی، غفلت از نیازهای اساسیتر انسان، بهویژه رشد معنوی و تعالی اخلاقی است.
۲. تخریب طبیعت
افزایش توان علمی و ابزارهای صنعتی، امکان بهرهبرداری گسترده از منابع طبیعی را به وجود آورد؛ اما استفاده بیرویه از منابع میتواند ساختار طبیعی محیط زیست را تخریب کند.
در نگاه الهی، زمین امانتی در اختیار انسان است و بهرهبرداری از آن باید با مسئولیت و رعایت محدودیتهای اخلاقی و زیستمحیطی همراه باشد.
۳. علمزدگی
علمزدگی به این معناست که علم تجربی تنها راه سعادت انسان تلقی شود و گمان رود که علم بهتنهایی میتواند به همه نیازهای انسان پاسخ دهد.
بر اساس تحلیل کتاب، علم تجربی با وجود دستاوردهای فراوان، بهتنهایی پاسخگوی همه مسائل اخلاقی، معنوی و غایی انسان نیست. نیاز به معنویت، اگر بدون معیارهای مطمئن و آموزههای وحیانی دنبال شود، ممکن است به سردرگمی یا گرایش به جریانهای فکری نامعتبر بینجامد.
رشد علم و فناوری از نقاط قوت تمدن جدید است؛ اما مصرفگرایی، تخریب طبیعت و تصور کفایت علم تجربی برای پاسخگویی به تمام نیازهای انسان، از آسیبهاییاند که کتاب مطرح میکند.
آثار تمدن جدید در حوزه عدل و قسط
حقوق مردم، مشارکت سیاسی، استعمار و نابرابری
توجه به قانون و حقوق
در دوران جدید، توجه به قانون، حقوق مردم و ساختار حکومت گسترش یافت. بر اساس متن درس، این روند به شناخت بیشتر مردم از حقوق خود در برابر حکومت و در روابط اجتماعی کمک کرد.
- حق کارگر و کودک
- حق تعلیم و تربیت
- حق داشتن شغل
- حقوق متقابل زن و مرد
- حقوق مردم در برابر دولت
مشارکت مردم در تشکیل حکومت
حق تعیین سرنوشت و دخالت مردم در امور عمومی، گامی مثبت در مشارکت سیاسی بود و به تضعیف برخی حکومتهای استبدادی و موروثی در اروپا کمک کرد.
ظلم فراگیر و استعمار
بنا بر تحلیل کتاب، نیاز به بازارهای تازه، منابع طبیعی و سود بیشتر، همراه با قدرتطلبی برخی دولتها و سرمایهداران غربی، به تصرف سرزمینهایی در آسیا و آفریقا انجامید.
منابع طبیعی، آثار باستانی، کتابهای خطی و داراییهای ارزشمند بسیاری از سرزمینها به کشورهای استعمارگر منتقل شد و در مقابل، مردم بسیاری از این مناطق با فقر و محرومیت روبهرو شدند.
افزایش فاصله فقیر و غنی
در نظامی که سود و انباشت سرمایه در اولویت قرار گیرد، گروهی از صاحبان سرمایه میتوانند به ثروت بیشتری دست یابند، درحالیکه بخش بزرگی از مردم و کشورهای جهان از منابع و فرصتهای برابر برخوردار نباشند.
کتاب، نابرابری جهانی را از پیامدهای منفی چنین روندی معرفی میکند.
نکته امتحانی مهم
دو اثر مثبت حوزه عدل و قسط: توجه به قانون و حقوق مردم، و مشارکت مردم در تشکیل حکومت.
دو اثر منفی این حوزه: استعمار و افزایش فاصله میان فقیر و غنی.
آثار تمدن جدید در حوزه خانواده
سه آسیب مطرحشده در متن کتاب
کتاب با تأکید بر نگاه مادی به انسان، برخی تحولات تمدن جدید را عامل آسیبدیدن روابط خانوادگی و جایگاه اخلاق در روابط زن و مرد میداند. سه مورد اصلی مطرحشده در درس چنیناند:
فروپاشی نهاد خانواده
در متن درس به کمرنگ شدن خانواده گسترده و تضعیف برخی خانوادههای هستهای اشاره شده است. از پیامدهای این وضعیت میتواند کاهش حمایت خویشاوندی، دشوارتر شدن تربیت فرزندان و افزایش تنهایی اجتماعی باشد.
بیبندوباری جنسی
کتاب رواج روابط جنسی خارج از چارچوبهای اخلاقی و دینی را از آسیبهای مورد بحث میشمارد و معتقد است کنار گذاشتن معیارهای اخلاقی ثابت میتواند به تضعیف مسئولیتپذیری در روابط و خانواده بینجامد.
استفاده ابزاری از زنان
استفاده از تصویر زن برای فروش کالا، تبلیغ الگوهای مصرفی، تبدیل بدن انسان به ابزار سودآوری و تجارت جنسی، از مواردی است که در متن درس نقد شده است.
از این منظر، ارزش و شخصیت زن نباید به ظاهر، جذابیت تبلیغاتی یا منفعت اقتصادی دیگران محدود شود؛ بلکه باید کرامت انسانی، تواناییها و حقوق او مورد توجه قرار گیرد.
برداشت: هنر امروز و معنای زندگی
پرسش تحلیلی کتاب، با پاسخ پیشنهادی
پرسش کتاب
آیا هنر امروز انسان را متوجه خدا، معنویت، ارزشهای بزرگ، فضائل اخلاقی، تحکیم بنیان خانواده، عفاف و پاکدامنی میکند یا بیشتر او را به سوی خشونت، شهوتپرستی، هوسرانی، مصرفگرایی و سستی روابط خانوادگی میبرد؟ پاسخ خود را با دلیل توضیح دهید.
پاسخ پیشنهادی برای نوشتن در کتاب
نمیتوان همه آثار هنری امروز را یکسان دانست؛ زیرا هنر میتواند پیامهای متفاوتی داشته باشد. اگر یک اثر هنری انسان را به تفکر، معنویت، مهربانی، مسئولیتپذیری، عفاف و احترام به خانواده دعوت کند، میتواند ارزشمند و سازنده باشد. اما آثاری که خشونت، شهوتپرستی، مصرفگرایی یا تحقیر انسان را ترویج میکنند، ممکن است بر رفتار و نگرش مخاطب اثر منفی بگذارند. بنابراین، برای ارزیابی هنر باید به محتوا، پیام و آثار آن بر روح و رفتار انسان توجه کرد، نه اینکه صرفاً جدید یا قدیمی بودن آن را معیار قرار دهیم.
چطور پاسخ تشریحی قویتری بنویسیم؟
ابتدا نظر خود را بیان کن؛ سپس دو دلیل روشن بیاور؛ در پایان نتیجه بگیر که معیار ارزیابی هنر، پیام و تأثیر آن بر انسان و جامعه است.
جدول جمعبندی آثار تمدن جدید
مرور سریع برای امتحان
| حوزه | آثار مثبت | آثار منفی |
|---|---|---|
| علم | رشد سریع علم، اختراعات، گسترش فناوری و افزایش توانایی بهرهگیری از طبیعت | مصرفزدگی، تخریب طبیعت و علمزدگی |
| عدل و قسط | توجه به قانون و حقوق مردم، مشارکت مردم در تشکیل حکومت | استعمار و ظلم فراگیر، افزایش فاصله فقیر و غنی |
| خانواده | در این بخش، کتاب بیشتر به آسیبها و ضعفهای مورد بحث در حوزه خانواده میپردازد. | فروپاشی نهاد خانواده، بیبندوباری جنسی و استفاده ابزاری از زنان |
قرائت سوره آلعمران؛ آیات ۱۴۶ تا ۱۵۲
مفاهیم ترجمه و نکتههای آموزشی آیات
آیات این بخش، صبر و پایداری، دعا و طلب آمرزش، توکل بر خدا و پرهیز از سستی و اختلاف را یادآوری میکنند. ترجمههای زیر بر اساس متن ارسالی درس تنظیم شدهاند.
آیه ۱۴۶
۱۴۶چه بسیار پیامبرانی که مردان الهی بسیاری همراه آنان پیکار کردند؛ آنان در برابر آنچه در راه خدا به ایشان رسید، سستی نورزیدند و ناتوان و تسلیم نشدند؛ و خداوند شکیبایان را دوست دارد.
پیام آیه: پایداری و شکیبایی در راه خدا، حتی در دشواریها.
آیه ۱۴۷
۱۴۷سخن آنان جز این نبود که گفتند: پروردگارا، گناهان ما و زیادهروی ما در کارمان را بر ما ببخش، گامهای ما را استوار دار و ما را بر گروه کافران یاری ده.
پیام آیه: طلب آمرزش، استواری قدمها و درخواست یاری از خداوند.
آیه ۱۴۸
۱۴۸پس خداوند پاداش دنیا و پاداش نیک آخرت را به آنان عطا کرد و خداوند نیکوکاران را دوست دارد.
پیام آیه: نیکوکاری و پایداری میتواند زمینهساز پاداش دنیا و آخرت باشد.
آیه ۱۴۹
۱۴۹ای کسانی که ایمان آوردهاید، اگر از کسانی که کفر ورزیدهاند اطاعت کنید، شما را به عقب بازمیگردانند و زیانکار خواهید شد.
پیام آیه: مؤمن باید در انتخاب الگو و مسیر خود هوشیار باشد و اصول اعتقادی خود را بدون اندیشه و آگاهی کنار نگذارد.
آیه ۱۵۰
۱۵۰بلکه خدا سرپرست شماست و او بهترین یاریدهندگان است.
پیام آیه: اعتماد و توکل بر خداوند و تکیه بر یاری او.
آیه ۱۵۱
۱۵۱بهزودی در دلهای کافران، به سبب آنکه بدون دلیل چیزهایی را برای خدا شریک قرار دادند، ترس میافکنیم؛ جایگاه آنان آتش است و چه بد جایگاهی است جایگاه ستمگران.
پیام آیه: شرک و ستم، انسان را از مسیر توحید و حق دور میکند.
آیه ۱۵۲
۱۵۲خداوند وعده خود را درباره پیروزی در جنگ اُحد تحقق بخشید؛ آنگاه که به فرمان او دشمنان را از میان میبردید، تا اینکه سست شدید و درباره کار اختلاف کردید و پس از آنکه آنچه را دوست میداشتید به شما نشان داد، نافرمانی کردید. برخی از شما دنیا را میخواستند و برخی آخرت را. سپس خداوند شما را از آنان بازگرداند تا آزمایشتان کند؛ با این حال، شما را بخشید و خداوند نسبت به مؤمنان فضل و بخشش دارد.
پیام آیه: سستی، اختلاف، نافرمانی و ترجیح خواستههای دنیوی بر فرمان الهی میتواند موجب شکست شود؛ با این حال، راه توبه و بازگشت باز است.
پیام مشترک آیات
صبر و پایداری، دعا و طلب آمرزش، توکل بر خدا، هوشیاری در انتخاب مسیر، پرهیز از اختلاف و اطاعت از فرمان الهی.
سؤالهای پرتکرار و پاسخ کوتاه
برای مرور سریع مفاهیم اصلی
چرا شناخت تمدن جدید برای مسلمانان اهمیت دارد؟
زیرا مسلمانان با این تمدن ارتباط مستقیم دارند، از آن تأثیر میپذیرند و میتوانند بر آن اثر بگذارند. همچنین شناخت نقاط قوت و ضعف آن به استفاده از دستاوردهای مفید و پرهیز از آسیبها در مسیر احیای تمدن اسلامی کمک میکند.
سه تمدن بزرگ اروپا کداماند؟
تمدن یونان و روم باستان، تمدن قرون وسطی و تمدن جدید.
دو زمینه پیدایش تمدن جدید طبق کتاب چیست؟
عملکردها و تعالیم نادرست کلیسا در قرون وسطی، و بهرهگیری از تجربهها و دستاوردهای سایر تمدنها، بهویژه تمدن اسلامی.
دو اثر مثبت تمدن جدید در حوزه علم چیست؟
رشد سریع علم و فناوری، و افزایش توانایی انسان برای بهرهگیری از طبیعت.
سه اثر منفی تمدن جدید در حوزه علم کداماند؟
مصرفزدگی، تخریب طبیعت و علمزدگی.
آثار مثبت تمدن جدید در حوزه عدل و قسط چیست؟
توجه به قانون و حقوق مردم، و مشارکت مردم در تشکیل حکومت.
دو آسیب مهم تمدن جدید در حوزه عدل و قسط چیست؟
گسترش استعمار و ظلم به ملتها، و افزایش فاصله میان فقیر و غنی در جهان.
سه آسیب تمدن جدید در حوزه خانواده کداماند؟
فروپاشی نهاد خانواده، بیبندوباری جنسی و استفاده ابزاری از زنان.
منظور از علمزدگی چیست؟
این تصور که علم تجربی بهتنهایی برای خوشبختی و پاسخگویی به همه نیازهای انسان کافی است.
آیه ۱۵۲ سوره آلعمران چه درسی از جنگ اُحد بیان میکند؟
سستی، اختلاف و نافرمانی از فرمان الهی میتواند زمینه شکست را فراهم کند؛ همچنین آیه به بخشش الهی نسبت به مؤمنان اشاره دارد.
فعالیت گروهی
پاسخ را در حدود پنج خط بنویسید
پرسش برای گفتوگو
چگونه میتوان از دستاوردهای مثبت تمدن جدید بهره برد و همزمان از آسیبهای آن دور ماند؟ چه معیارهایی باید برای ارزیابی علم، فناوری، اقتصاد، هنر و سبک زندگی در نظر بگیریم؟
پاسخ پیشنهادی
باید دستاوردهای علمی و فناوری را با حفظ معیارهای الهی و اخلاقی به کار بگیریم. علم و فناوری زمانی ارزشمندتر خواهند بود که در خدمت عدالت، رفاه عمومی و حفظ محیط زیست قرار گیرند. همچنین باید از مصرفگرایی، ظلم، استعمار و رفتارهایی که کرامت انسان و استحکام خانواده را تضعیف میکنند، دوری کنیم. در انتخاب سبک زندگی و آثار فرهنگی نیز باید به پیامدهای اخلاقی و معنوی آنها توجه داشته باشیم.
آزمون تعاملی درس دوازدهم
۱۰ پرسش چهارگزینهای برای سنجش یادگیری
برای هر سؤال یک گزینه انتخاب کن. پس از پاسخگویی به همه پرسشها، نتیجهات نمایش داده میشود.
۱. هدف اصلی از ارزیابی تمدن جدید چیست؟
۲. کدام گزینه ترتیب درست سه تمدن مطرحشده در درس را نشان میدهد؟
۳. کدام مورد در درس از زمینههای پیدایش تمدن جدید معرفی شده است؟
۴. کدام گزینه یک اثر مثبت تمدن جدید در حوزه علم است؟
۵. منظور از مصرفزدگی چیست؟
۶. علمزدگی به چه معناست؟
۷. کدام مورد از آثار مثبت تمدن جدید در حوزه عدل و قسط است؟
۸. کدام مورد در درس بهعنوان اثر منفی حوزه عدل و قسط مطرح شده است؟
۹. کدام گزینه سه آسیب حوزه خانواده را درست بیان میکند؟
۱۰. آیه ۱۵۲ سوره آلعمران چه هشداری درباره جنگ اُحد دارد؟
برای جمعبندی، سه حوزه علم، عدل و قسط و خانواده را مرور کن و آثار مثبت و منفی هر حوزه را جداگانه به خاطر بسپار.
