دین و زندگی • درس سیزدهم
مسئولیت بزرگ ما
شناخت تمدن اسلامی و تمدن جدید، مقدمهای برای عمل است. هر یک از ما میتوانیم با افزایش آگاهی، تقویت ایمان و اراده، تحکیم خانواده، اصلاح کاستیهای جامعه و حضور آگاهانه در جهان، در مسیر ساختن جامعهای عادلانهتر، اخلاقیتر و معنویتر نقش داشته باشیم.
دو پرسش اساسی درس
از شناخت تمدنها تا پذیرفتن مسئولیت
در دو درس گذشته با سرگذشت تمدن اسلامی و برخی دستاوردها و آسیبهای تمدن جدید آشنا شدیم. اکنون در جهانی زندگی میکنیم که از تمدن جدید تأثیر پذیرفته است؛ بنابراین، هم میتوانیم از جنبههای مثبت آن استفاده کنیم و هم برای اصلاح کاستیهایش تلاش کنیم.
مسئولیت هر مسلمان چیست؟
هر یک از ما برای اصلاح آسیبها، تکمیل خوبیها و کمک به احیای تمدن اسلامی چه وظایفی بر عهده داریم؟
جامعه متعالی چگونه ساخته میشود؟
چگونه میتوان جامعهای ساخت که به معیارهای جامعه متعالی اسلامی نزدیکتر شود و زمینه گسترش عدالت، توحید و معنویت را فراهم سازد؟
تدبر در قرآن؛ وعده الهی
سوره انبیاء، آیه ۱۰۵
آیه شریفه
۱۰۵وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ
و بهراستی، پس از ذکر در زبور نوشتیم که زمین را بندگان شایسته من به ارث خواهند برد.
پیام آیه: در نگاه قرآن، سرانجام زمین به بندگان شایسته و صالح خداوند میرسد.
پاسخ تمرینهای تکمیلی آیه
۱. خداوند یک وعده چه داده است؟
خداوند وعده داده است که در آینده، زمین به بندگان شایسته و صالح او خواهد رسید.
۲. این وعده در چه کتابهایی آمده است؟
بر اساس آیه، این وعده در زبور و پس از ذکر آمده است؛ متن درس به وعده الهی در کتابهای آسمانی اشاره میکند.
۳. مقصود از به ارث بردن زمین چیست؟
مقصود، برخورداری بندگان صالح از آینده و سرانجام زمین و فراهم شدن زمینه حاکمیت ارزشهای الهی، عدالت و شایستگی است.
نکته امتحانی
عبارت کلیدی آیه: «أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ» یعنی زمین را بندگان شایسته من به ارث خواهند برد.
چرا برنامهریزی ضروری است؟
هدف بزرگ، بدون آمادگی و تلاش محقق نمیشود
رسیدن به تمدنی متعالی ممکن است در نگاه نخست دشوار به نظر برسد؛ اما ناامیدی از توانایی انسانها و جوانان، مانع تلاش و پیشرفت خواهد شد. برای حرکت در این مسیر، باید تجربههای گذشته را شناخت، شرایط امروز را بررسی کرد و برنامهای واقعبینانه برای افزایش تواناییها و اصلاح مشکلات داشت.
یادگیری از تجربههای گذشته
شناخت موفقیتها و شکستهای پیشین به افزایش بصیرت و تصمیمگیری بهتر کمک میکند. تجربههای گذشته زمانی ارزشمندند که از آنها درس بگیریم.
شناخت شرایط امروز
برای انتخاب راهحلهای مؤثر باید جهان معاصر، مسائل اجتماعی، امکانات علمی و فناوری و فرصتهای پیش روی جامعه را بشناسیم.
شناخت وضعیت موجود ← تعیین هدف و اولویتها ← اقدام پیوسته و ارزیابی نتیجه.
حوزه اول: تقویت تواناییهای فردی
آگاهی، بصیرت، ایمان، اراده و اعتمادبهنفس
تلاش برای کسب آگاهی و بصیرت
برای اجرای یک برنامه درست، باید موفقیتها و شکستهای قبلی را بشناسیم. مطالعه تاریخ تمدن اسلامی و شناخت دقیق جهان امروز، قدرت تشخیص و تصمیمگیری را افزایش میدهد.
تقویت ایمان و اراده
انجام مسئولیتهای بزرگ به ایمان راسخ، عزت نفس، توکل بر خدا، شجاعت، پایداری و اراده قوی نیاز دارد. آگاهی بهتنهایی کافی نیست؛ انسان باید توان عملی کردن آگاهی خود را نیز پرورش دهد.
- تعیین برنامه مطالعاتی منظم
- شناخت تاریخ و شرایط معاصر
- تمرین مسئولیتپذیری و پشتکار
- تقویت اعتمادبهنفس همراه با توکل و تلاش
تدبر در قرآن؛ سخن حضرت موسی علیهالسلام
سوره اعراف، آیه ۱۲۸
۱۲۸اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا ۖ إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ۖ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ
از خدا یاری بجویید و صبر کنید؛ همانا زمین از آنِ خداست و آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد میدهد و سرانجام نیک از آن پرهیزگاران است.
پرسش اول: عاقبت نیک و پیروزی از آن چه کسانی است؟
از آنِ پرهیزگاران است.
پرسش دوم: این عاقبت نیکو در چه صورتی به آنان میرسد؟
با یاری جستن از خداوند، صبر و پایداری و حرکت در مسیر تقوا.
سه واژه مهم در آیه
استعانت: یاری خواستن از خداوند. صبر: پایداری در برابر دشواریها. تقوا: مراقبت از رفتار و پرهیز از نافرمانی خداوند.
حوزه دوم: تحکیم بنیان خانواده
خانواده، کانون رشد فضیلتها و پرورش نسل آینده
خانواده یکی از مهمترین محیطهای رشد اخلاقی، تربیت نسلهای خلاق و مسئولیتپذیر و انتقال ارزشهاست. خانوادهای مستحکم میتواند زمینه رشد فضیلتها و کاهش بسیاری از آسیبهای اجتماعی را فراهم کند.
پرورش فضیلتهای اخلاقی
احترام، مسئولیتپذیری، صداقت، مهربانی و همکاری از جمله ویژگیهاییاند که میتوانند در محیط خانواده تقویت شوند و به جامعه گسترش یابند.
تربیت نسل توانمند
خانواده در پرورش فرزندانی خلاق، باهمت، مستقل و آماده پذیرش مسئولیتهای فردی و اجتماعی نقش مهمی دارد.
الگوی حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل علیهماالسلام
در متن درس، هنگامی که حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل پایههای خانه کعبه را بالا بردند، برای خود و نسلهای آینده دعا کردند تا در مسیر بندگی و توحید باقی بمانند. این نمونه نشان میدهد که ساختن یک جامعه توحیدی با توجه به تربیت نسل آینده پیوند دارد.
بخشی از دعای سوره بقره، آیه ۱۲۸
۱۲۸رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِن ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّكَ
پروردگارا، ما را تسلیم خود قرار ده و از نسل ما نیز امتی فرمانبردار خود پدید آور.
پیام آیه: تربیت نسل آینده و انتقال ارزشهای توحیدی، بخشی از مسئولیت خانواده است.
نکته امتحانی
تحکیم خانواده موجب رشد فضیلتهای اخلاقی، تربیت نسلهای توانمند و تقویت بنیان جامعه میشود.
حوزه سوم: تحکیم پایههای جامعه خود
ساختن جامعهای توانمند و الگو برای دیگران
ایجاد تمدنی متعالی، تنها با فعالیتهای فردی پراکنده امکانپذیر نیست؛ بلکه به جامعهای مستحکم، توانمند، عادلانه و برخوردار از مشارکت مردم نیاز دارد. جامعه نیز باید نقاط ضعف خود را بشناسد و برای اصلاح آنها برنامه داشته باشد.
تدبر در قرآن؛ سوره بقره، آیه ۱۴۳
۱۴۳وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا
و اینگونه شما را امتی میانه و معتدل قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیامبر نیز بر شما گواه باشد.
پرسش: جامعه اسلامی باید در میان جوامع دیگر چه موقعیتی داشته باشد؟
باید جامعهای الگو، متعادل، مسئولیتپذیر و برخوردار از ارزشهای الهی باشد؛ بهگونهای که رفتار و عملکرد آن بتواند نمونهای از عدالت، اخلاق و معنویت برای دیگر جوامع باشد.
اقدام اول: شناسایی ضعفها و تلاش برای اصلاح آنها
جامعه در کنار نقاط قوت، ممکن است با مشکلاتی مانند بیعدالتی، تجملگرایی و دیگر کاستیهای اجتماعی روبهرو باشد. شناخت صریح و مسئولانه مشکلات، نخستین گام برای رفع آنهاست. نقد سازنده باید با هدف بهبود وضعیت، استدلال، انصاف و ارائه راهکار همراه باشد.
اقدام دوم: همراه کردن دیگران
مسئولیت اجتماعی هنگامی اثر بیشتری دارد که افراد بتوانند دوستان، خانواده، همکلاسیها و دیگر اعضای جامعه را نیز با هدفهای درست آشنا کنند. فعالیتهای پیشنهادی در متن درس شامل گروههای مطالعاتی، تقویت معرفت دینی، تولید محتوای رسانهای و حضور آگاهانه در فضای مجازی است.
سوره آلعمران، آیه ۱۰۴
۱۰۴وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ ۚ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
باید از میان شما گروهی باشند که به نیکی دعوت کنند، به کار شایسته فرمان دهند و از کار ناپسند بازدارند؛ و آنان رستگاراناند.
پیام آیه: دعوت به خیر و ترویج خوبیها، مسئولیتی جمعی است.
اقدام سوم: پیشگام شدن در علم و فناوری
پیشرفت علمی میتواند استقلال یک ملت را تقویت کند و وابستگی آن به دیگران را کاهش دهد. برای این منظور، باید استعدادها به کار گرفته شوند، آموزش و پژوهش گسترش یابد و افراد با پشتکار در حوزههای علمی و فناوری پیشرفت کنند.
نقش فرد
یادگیری پیوسته، تقویت مهارتها، تلاش علمی و استفاده درست از فرصتهای آموزشی.
نقش جامعه
حمایت از پژوهش، آموزش باکیفیت، فرصتسازی برای استعدادها و استفاده از دانش برای حل مسائل عمومی.
اقدام چهارم: استحکامبخشیدن به جامعه و نهادهای آن
از عوامل مهم استحکام جامعه میتوان به تقویت پایههای اقتصادی، کاهش فقر، گسترش عدالت، افزایش اتحاد و همبستگی، مشارکت عمومی و مسئولیتپذیری اجتماعی اشاره کرد. استحکام پایدار، تنها به قدرت ظاهری وابسته نیست؛ اعتماد عمومی، عدالت و کارآمدی نیز اهمیت دارند.
اقدام پنجم: تقویت عزت نفس عمومی
خودباوری زمانی ثمربخش است که از شعار فراتر رود و در عمل به تلاش، مهارتآموزی، خلاقیت، مسئولیتپذیری و حل مسئله تبدیل شود. باور به تواناییهای خود، انگیزه عبور از دشواریها را افزایش میدهد.
- شناسایی و اصلاح ضعفها و کمبودهای جامعه
- همراه کردن دیگران و گسترش فعالیتهای فرهنگی و مطالعاتی
- پیشرفت در علم و فناوری
- تقویت اقتصاد، عدالت، اتحاد و مشارکت عمومی
- تقویت عزت نفس و خودباوری در عمل
حوزه چهارم: حضور مؤثر و فعال در جامعه جهانی
انتقال پیام اسلام با عقلانیت، اخلاق و روشهای مؤثر
متن درس، پیامهایی مانند عقلانیت، عدالت، دوری از ستم، پاکدامنی، معنویت و تقوا را از ارزشهای دعوت اسلامی معرفی میکند. برای رساندن چنین پیامی به جهانیان، محتوای پیام باید با روش انتقال آن هماهنگ باشد؛ یعنی هدف درست باید با رفتار درست، صداقت و احترام همراه شود.
سوره آلعمران، آیه ۱۵۹
۱۵۹فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ
به لطف و رحمت الهی با آنان نرمخو شدی؛ و اگر تندخو و سختدل بودی، از پیرامونت پراکنده میشدند. پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کار با آنان مشورت کن؛ و هنگامی که تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن.
پیام آیه: نرمی و مهربانی، گذشت، مشورت و توکل از ویژگیهای مهم مدیریت و دعوت مؤثرند.
اقدام اول: ترسیم چهرهای منطقی و عقلانی از اسلام
معرفی درست یک اندیشه باید بر استدلال، آگاهی، رفتار مسئولانه و پاسخگویی به پرسشها تکیه داشته باشد. تعصب ناآگاهانه، فریب و رفتار نامناسب نمیتواند جای گفتوگوی منطقی و اخلاقی را بگیرد.
تدبر در قرآن؛ روشهای صحیح دعوت
سوره نحل، آیه ۱۲۵
۱۲۵ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به روشی که نیکوتر است گفتوگو کن.
حکمت
سخن سنجیده، منطقی، متناسب با مخاطب و مبتنی بر شناخت و استدلال.
موعظه حسنه
یادآوری خیر و حقیقت با لحنی نیکو، خیرخواهانه و تأثیرگذار.
جدال احسن
گفتوگو و استدلال با بهترین شیوه، همراه با احترام و دوری از تحقیر و فریب.
پاسخ تمرین تدبر
روش اول: حکمت روش دوم: موعظه حسنه روش سوم: جدال احسن
اقدام دوم: استفاده از ابزارهای مؤثر برای رساندن پیام
امروز ابزارهای اطلاعرسانی بسیار گستردهاند؛ از کتاب، مقاله و مطبوعات تا فیلم، پادکست، شبکههای اجتماعی، وبسایتها و گفتوگوهای آنلاین. این ابزارها میتوانند به آگاهیبخشی و معرفی اندیشههای درست کمک کنند، اما در صورت انتشار مطالب نادرست نیز ممکن است موجب گمراهی و تشدید اختلاف شوند.
ابزارهای انتقال پیام
- کتاب و مقاله
- رسانههای خبری و آموزشی
- فیلم، مستند و پادکست
- وبسایتها و شبکههای اجتماعی
- گفتوگوی مستقیم و بینفرهنگی
اصول استفاده مسئولانه
- بررسی صحت اطلاعات پیش از انتشار
- پرهیز از تحریف و شایعهپراکنی
- رعایت احترام به مخاطبان
- استفاده از استدلال و منابع معتبر
- توجه به پیامدهای اجتماعی محتوا
اقدام سوم: ایستادگی در برابر ظلم و حمایت از عدالت
در متن درس، مقابله با ظلم و دفاع از عدالت از مسئولیتهای مهم پیامبران معرفی شده است. پایداری بر اصول، آگاهیرسانی درباره رنج ستمدیدگان، تقویت همبستگی و حمایت از حقوق انسانها میتواند بخشی از این مسئولیت باشد.
متن کتاب همچنین بر صبر، فداکاری و آمادگی برای تحمل دشواریها در مسیر حق تأکید میکند. در عمل، دفاع از عدالت باید با شناخت واقعیتها، مسئولیتپذیری، حفظ کرامت انسانها و سنجش پیامدهای اقدامات همراه باشد.
حضور مؤثر در جهان به پیام روشن، روش اخلاقی، ابزار ارتباطی مناسب، شناخت شرایط مخاطبان، پایداری و حمایت آگاهانه از عدالت نیاز دارد.
فعالیتهای هماندیشی و بررسی
تمرین تحلیل، گفتوگو و ارائه راهحل
هماندیشی اول: چه عواملی به استحکام جامعه آسیب میزنند؟
برخی از عوامل احتمالی عبارتاند از بیعدالتی، فساد اداری، فقر، تبعیض، کاهش اعتماد عمومی، ضعف آموزش، اختلافهای آسیبزا و گسترش شایعات. برای رفع این مشکلات باید علل هرکدام را شناخت و راهکارهایی مانند شفافیت، پاسخگویی، آموزش، مشارکت مردم و اجرای عادلانه قانون را بررسی کرد.
بررسی دوم: چگونه میتوان از ابزارهای رسانهای استفاده کرد؟
ابزارهای رساندن پیام شامل وبسایت، شبکههای اجتماعی، فیلم، کتاب، پادکست و رسانههای خبریاند. گاهی از این ابزارها برای انتشار شایعه، تحریف واقعیت یا تحریک احساسات استفاده میشود. راه مقابله، بررسی منابع، سواد رسانهای، گفتوگوی مستدل، اصلاح اطلاعات نادرست و انتشار محتوای دقیق و مسئولانه است.
هماندیشی سوم: راههای پیگیری مسئله فلسطین
متن درس درباره نقش مذاکره و روشهای دیگر در حل مسئله فلسطین پرسش مطرح میکند. برای بررسی این دیدگاه میتوان نقش گفتوگوی سیاسی، پیگیری حقوقی و بینالمللی، اطلاعرسانی مستند، کمکهای انسانی و حمایت از حقوق مردم را در کنار یکدیگر سنجید. ارزیابی هر راهکار باید بر شواهد، امکان اثرگذاری، حفظ جان انسانها و دستیابی پایدار به عدالت تکیه داشته باشد.
نمونه پاسخ برای گفتوگوی گروهی
برای حل مسائل پیچیده جهانی، یک روش بهتنهایی همیشه کافی نیست. گفتوگو و مذاکره، پیگیری حقوقی، اطلاعرسانی دقیق، حمایت انسانی و همکاری میان ملتها میتوانند مکمل یکدیگر باشند. معیار انتخاب روشها باید اثرگذاری، رعایت کرامت انسانها، کاهش رنج مردم و حرکت به سوی عدالت باشد.
جدول جمعبندی چهار حوزه مسئولیت
مرور سریع نکات اصلی درس
| حوزه | مسئولیتهای مهم | نتیجه مورد انتظار |
|---|---|---|
| ۱. فردی | کسب آگاهی و بصیرت، تقویت ایمان، اراده و عزت نفس | فردی آگاه، توانا و مسئولیتپذیر |
| ۲. خانواده | تقویت پیوندهای خانوادگی و تربیت نسل خلاق و اخلاقمدار | خانوادهای مستحکم و جامعهای سالمتر |
| ۳. جامعه | اصلاح کاستیها، همراه کردن مردم، پیشرفت علمی، عدالت و خودباوری | جامعهای توانمند و الگو |
| ۴. جهانی | معرفی عقلانی اسلام، استفاده از رسانههای مؤثر و حمایت از عدالت | ارتباط مسئولانه و اثرگذاری مثبت در جهان |
رمز حفظ کردن چهار حوزه
خودم ← خانوادهام ← جامعهام ← جهان. از اصلاح تواناییهای فردی شروع میکنیم، به خانواده و جامعه میرسیم و سپس در سطح جهانی نقش مؤثرتری ایفا میکنیم.
سؤالهای پرتکرار و پاسخ کوتاه
برای مرور پیش از امتحان
دو سؤال اساسی مطرحشده در آغاز درس چیست؟
نخست، هر مسلمان برای اصلاح تمدن جدید و تجدید حیات تمدن اسلامی چه مسئولیتهایی دارد؟ دوم، جامعه را چگونه باید ساخت تا به معیارهای جامعه متعالی اسلامی نزدیکتر شود؟
طبق آیه ۱۰۵ سوره انبیاء، چه کسانی زمین را به ارث خواهند برد؟
بندگان شایسته و صالح خداوند.
دو مسئولیت مهم در حوزه تقویت تواناییهای فردی چیست؟
تلاش برای کسب آگاهی و بصیرت، و تقویت ایمان و اراده.
عاقبت نیک در آیه ۱۲۸ سوره اعراف از آن چه کسانی است؟
از آنِ پرهیزگاران است؛ آیه بر یاری خواستن از خداوند و صبر نیز تأکید دارد.
چرا تحکیم بنیان خانواده اهمیت دارد؟
زیرا خانواده کانون رشد فضیلتها، تربیت نسلهای خلاق و توانمند و انتقال ارزشهای اخلاقی است.
منظور از «امت وسط» در آیه ۱۴۳ سوره بقره چیست؟
در چارچوب درس، جامعهای متعادل و الگو که مسئولیت گواه بودن بر مردم را بر عهده دارد.
چه اقداماتی برای استحکام جامعه پیشنهاد شده است؟
اصلاح ضعفها، همراه کردن مردم، پیشگام شدن در علم و فناوری، تقویت بنیانهای اقتصادی، گسترش عدالت، مشارکت عمومی و تقویت عزت نفس و خودباوری.
سه روش دعوت در آیه ۱۲۵ سوره نحل چیست؟
حکمت، موعظه حسنه و جدال احسن.
آیه ۱۵۹ سوره آلعمران چه اصولی را برای رفتار با دیگران بیان میکند؟
نرمی و مهربانی، گذشت، طلب آمرزش، مشورت و توکل بر خداوند پس از تصمیمگیری.
چرا پیشرفت علمی برای استقلال جامعه اهمیت دارد؟
زیرا توان علمی و فناوری میتواند وابستگی را کاهش دهد، مسائل جامعه را حل کند و توانایی ملت را برای تصمیمگیری و دفاع از حقوق خود افزایش دهد.
آزمون تعاملی درس سیزدهم
۱۰ پرسش چهارگزینهای برای سنجش یادگیری
برای هر سؤال یک گزینه انتخاب کن. پس از پاسخ به همه پرسشها، روی «مشاهده نتیجه آزمون» بزن.
۱. طبق آیه ۱۰۵ سوره انبیاء، زمین به چه کسانی به ارث میرسد؟
۲. کدام مورد از مسئولیتهای حوزه فردی است؟
۳. بر اساس آیه ۱۲۸ سوره اعراف، عاقبت نیک از آن چه کسانی است؟
۴. مهمترین نقش خانواده در چارچوب درس چیست؟
۵. آیه ۱۴۳ سوره بقره، جامعه اسلامی را چگونه معرفی میکند؟
۶. کدام مورد به استحکام جامعه کمک میکند؟
۷. سه روش دعوت در آیه ۱۲۵ سوره نحل کداماند؟
۸. کدام ویژگی در آیه ۱۵۹ سوره آلعمران مورد تأکید قرار گرفته است؟
۹. چرا پیشرفت علمی و فناوری اهمیت دارد؟
۱۰. حضور جهانی مسئولانه به چه چیزی نیاز دارد؟
مسئولیت بزرگ ما از اصلاح خودمان شروع میشود، در خانواده و جامعه گسترش مییابد و با حضور آگاهانه، اخلاقی و مؤثر در جهان ادامه پیدا میکند.
