اخبار دماوند - تصویب طرح ایستگاه تولید بذر و نهال مرتعی مرحوم مهندس شمس جیلارد در شهرستان دماوند، پس از گذشت پنج دهه، موضوعی فراتر از یک تصمیم اداری در حوزه منابع طبیعی است؛ طرحی که در صورت ورود به مرحله اجرا و بهرهبرداری، میتواند در تأمین نهادههای گیاهی مورد نیاز پروژههای احیای مراتع، تقویت پوشش گیاهی بومی، کاهش فشار بر منابع طبیعی و ایجاد فرصتهای شغلی تخصصی در منطقه نقشآفرین باشد.
با این حال، فاصله میان تصویب یک طرح و تبدیل آن به یک مجموعه فعال و اثرگذار، موضوعی است که نباید در ارزیابی این خبر نادیده گرفته شود. آنچه اکنون اعلام شده، تصویب طرح است و تحقق آثار اقتصادی، زیستمحیطی و اشتغالزایی آن به تأمین اعتبار، فراهم شدن زیرساختها، برنامهریزی اجرایی و آغاز فعالیت واقعی ایستگاه وابسته خواهد بود.
تصویب طرح پس از پنج دهه؛ چه اتفاقی افتاده است؟
رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تهران، از تصویب طرح ایستگاه تولید بذر و نهال مرتعی مرحوم مهندس شمس جیلارد در شهرستان دماوند خبر داده است.
به گفته وی، این اتفاق پس از پنج دهه و با پیگیری اداره امور مراتع ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تهران محقق شده و میتواند زمینه تقویت زیرساختهای تولید نهادههای مرتعی و توسعه پایدار منابع طبیعی را فراهم کند.
بیانی با اشاره به جایگاه این مجموعه در میان پنج ایستگاه تولید بذر و نهال مرتعی مادری کشور، اهمیت آن را در تأمین بذر و نهال استاندارد، سازگار با شرایط اقلیمی و متناسب با ویژگیهای اکولوژیکی عرصههای مرتعی مورد تأکید قرار داده است.
بر اساس توضیحات مدیرکل منابع طبیعی استان تهران، هدف از فعالیت این ایستگاه، تولید هدفمند بذر و نهالهای بومی و مرتعی برای استفاده در پروژههای احیا، اصلاح و توسعه مراتع است؛ ظرفیتی که در صورت بهرهبرداری میتواند علاوه بر استان تهران، بخشی از نیاز استانهای همجوار را نیز پوشش دهد.
چرا تولید بذر و نهال بومی اهمیت دارد؟
یکی از چالشهای مهم در برنامههای احیای منابع طبیعی، انتخاب گونههای گیاهی متناسب با شرایط محیطی هر منطقه است. صرف کاشت نهال یا پاشیدن بذر در یک عرصه تخریبشده، بهتنهایی تضمینکننده بازگشت پوشش گیاهی نیست.
گونههای گیاهی باید با عواملی مانند ارتفاع از سطح دریا، میزان بارندگی، دمای محیط، جنس خاک، شیب زمین، شرایط رطوبتی و ویژگیهای اکولوژیکی منطقه سازگار باشند.
در صورت استفاده از گونههای نامتناسب، ممکن است بخشی از هزینه و نیروی انسانی صرفشده برای عملیات احیا به نتیجه مطلوب نرسد. از این رو، دسترسی به بذر و نهال با منشأ مشخص و سازگار با شرایط طبیعی هر منطقه، یکی از پیشنیازهای اجرای موفق برنامههای احیای پوشش گیاهی محسوب میشود.
اهمیت ایستگاههای تولید بذر و نهال مادری نیز در همین موضوع است؛ چنین مجموعههایی میتوانند با حفظ و تکثیر منابع گیاهی مناسب، زمینه تأمین نهادههای استاندارد و قابل ردیابی را برای پروژههای منابع طبیعی فراهم کنند.
البته موفقیت این فرایند تنها به تولید بذر محدود نیست. شناسایی گونههای مناسب، حفظ تنوع ژنتیکی، کنترل کیفیت بذر، بررسی قدرت جوانهزنی، نگهداری اصولی و نظارت بر سازگاری نهالها با عرصه مقصد، از جمله مراحل ضروری در این مسیر است.
دماوند و ضرورت توجه به ظرفیتهای طبیعی منطقه
دماوند به دلیل برخورداری از تنوع ارتفاعی، شرایط اقلیمی متفاوت و عرصههای طبیعی گوناگون، نیازمند برنامهریزی متناسب با ویژگیهای زیستمحیطی هر محدوده است.
مدیریت مراتع در چنین منطقهای تنها به اجرای عملیات کاشت یا تأمین بذر محدود نمیشود. حفاظت از پوشش گیاهی موجود، جلوگیری از تخریب خاک، کنترل چرای نامتوازن، مدیریت روانآبها و افزایش تابآوری عرصههای طبیعی در برابر خشکسالی و تغییرات اقلیمی، اجزای بههمپیوسته یک برنامه جامع منابع طبیعی هستند.
از این منظر، استقرار و بهرهبرداری از یک ایستگاه تخصصی تولید بذر و نهال مرتعی میتواند بخشی از زیرساخت مورد نیاز برای اجرای برنامههای بلندمدت حفاظت و احیای عرصههای طبیعی در منطقه باشد.
با این حال، برای ارزیابی میزان اثرگذاری این مجموعه در دماوند، لازم است محدوده فعالیت، گونههای هدف، ظرفیت تولید، عرصههای مورد پشتیبانی و برنامه تأمین نیازهای محلی بهصورت روشن اعلام شود.
ظرفیت اشتغالزایی؛ از تولید بذر تا مشاغل تخصصی
یکی از ابعاد مهم این طرح، امکان ایجاد فرصتهای شغلی مستقیم و غیرمستقیم در شهرستان دماوند است؛ موضوعی که در صورت اجرای صحیح میتواند بخشی از ظرفیت اقتصادی حوزه منابع طبیعی را به فعالیتهای پایدار و تخصصی تبدیل کند.
تولید بذر و نهال مرتعی، فعالیتی محدود به کاشت و برداشت نیست و در مراحل مختلف آن به نیروی انسانی با مهارتهای متفاوت نیاز وجود دارد.
۱. اشتغال مستقیم در تولید و نگهداری
در صورت راهاندازی ایستگاه، فعالیتهایی مانند آمادهسازی بسترهای تولید، کاشت، نگهداری، آبیاری، کنترل آفات، برداشت بذر، تولید نهال و آمادهسازی محصولات برای انتقال به عرصههای هدف میتواند زمینه استفاده از نیروی کار محلی را فراهم کند.
بخشی از این فعالیتها قابلیت آموزش به نیروهای بومی را دارد و میتوان برای آنها دورههای مهارتی مرتبط با تولید و نگهداری گیاهان مرتعی در نظر گرفت.
۲. فرصتهای تخصصی برای کارشناسان و فارغالتحصیلان
فعالیت یک مجموعه تولید بذر و نهال مادری به دانش تخصصی در حوزههایی مانند گیاهشناسی، مرتعداری، کشاورزی، منابع طبیعی، خاکشناسی، بذرشناسی و مدیریت محیطزیست نیاز دارد.
در صورت تعریف ساختار علمی و اجرایی مناسب، این مجموعه میتواند بستری برای بهکارگیری کارشناسان و فارغالتحصیلان مرتبط در شهرستان و استان باشد.
۳. شکلگیری مشاغل پشتیبان و خدماتی
تأمین تجهیزات، نگهداری تأسیسات، حملونقل نهادههای گیاهی، تهیه مواد اولیه، تعمیرات تجهیزات و خدمات فنی نیز میتواند به شکلگیری فعالیتهای اقتصادی جانبی منجر شود.
همچنین در صورت ایجاد سازوکار همکاری با تولیدکنندگان و بهرهبرداران محلی، امکان مشارکت برخی فعالان بخش خصوصی و تعاونیهای مرتبط با تولیدات گیاهی فراهم خواهد شد.
۴. مشارکت جوامع محلی در احیای مراتع
یکی از مسیرهای مهم اشتغال پایدار، استفاده از ظرفیت جوامع محلی و بهرهبرداران مراتع در برنامههای حفاظت و احیاست.
اگر ایستگاه تولید بذر و نهال صرفاً به یک واحد اداری و تولیدی محدود نماند و با برنامههای آموزشی، مشارکت مردمی و طرحهای احیای عرصههای طبیعی ارتباط پیدا کند، میتواند به تقویت مهارتهای محلی و ایجاد فرصتهای اقتصادی مکمل کمک کند.
با وجود این ظرفیتها، در اطلاعیه منتشرشده از سوی مدیرکل منابع طبیعی استان تهران، تعداد فرصتهای شغلی، میزان سرمایهگذاری و زمانبندی بهرهبرداری اعلام نشده است. بنابراین نمیتوان در شرایط فعلی از ایجاد تعداد مشخصی شغل یا آغاز استخدام نیرو سخن گفت. اشتغالزایی این طرح در حال حاضر یک ظرفیت بالقوه است که تحقق آن به مراحل اجرایی وابسته خواهد بود.
کاهش وابستگی به منابع تأمین بذر خارج از استان
یکی دیگر از اهداف مطرحشده برای این ایستگاه، کاهش وابستگی به منابع تأمین بذر خارج از استان و ایجاد ظرفیت تولید مستمر و برنامهریزیشده است.
تأمین بذر و نهال از منابع دارای منشأ مشخص، علاوه بر اهمیت اقتصادی، از نظر فنی نیز قابل توجه است. در پروژههای احیای مراتع، شناخت منشأ بذر و تناسب آن با شرایط محیطی عرصه مقصد میتواند در ارزیابی کیفیت و موفقیت عملیات اجرایی مؤثر باشد.
تولید منطقهای نهادههای گیاهی، در صورت رعایت اصول علمی و کنترل کیفیت، امکان برنامهریزی دقیقتر برای پروژههای احیایی را فراهم میکند و میتواند بخشی از نیاز دستگاههای اجرایی را با اتکا به ظرفیتهای داخلی پاسخ دهد.
البته کاهش وابستگی زمانی قابل ارزیابی خواهد بود که میزان تولید واقعی ایستگاه، نوع گونههای قابل عرضه، کیفیت محصولات و سهم آن در تأمین نیاز پروژهها مشخص شود.
ضرورت پیوند میان تولید نهال و حفاظت از مراتع
تولید بذر و نهال بهتنهایی نمیتواند مشکل تخریب مراتع را برطرف کند. حتی با وجود تأمین نهادههای گیاهی مناسب، اگر عوامل اصلی تخریب همچنان ادامه داشته باشند، نتیجه عملیات احیا ممکن است پایدار نباشد.
مدیریت چرای دام، جلوگیری از تغییر کاربری غیرمجاز، کنترل فرسایش خاک، حفاظت از منابع آب و مشارکت بهرهبرداران محلی، از جمله اقداماتی هستند که باید در کنار تولید نهادههای گیاهی مورد توجه قرار گیرند.
از این رو، ایستگاه مورد نظر باید در ارتباط با برنامههای جامع مرتعداری و حفاظت از منابع طبیعی فعالیت کند. ارتباط میان تولید، توزیع و کاشت نهادههای گیاهی با نظارت بر وضعیت عرصههای احیاشده، میتواند به ارزیابی بهتر نتایج و اصلاح برنامهها کمک کند.
چه اطلاعاتی درباره اجرای طرح باید اعلام شود؟
با توجه به اهمیت این طرح و گذشت پنج دهه تا تصویب آن، انتظار میرود دستگاه متولی در مراحل بعدی، اطلاعات دقیقتری درباره ابعاد اجرایی آن در اختیار افکار عمومی قرار دهد.
از جمله پرسشهای مهمی که پاسخ به آنها میتواند امکان ارزیابی عمومی طرح را فراهم کند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- محل دقیق استقرار ایستگاه و محدوده اراضی اختصاصیافته به آن کجاست؟
- چه میزان اعتبار برای راهاندازی و بهرهبرداری از مجموعه پیشبینی شده است؟
- منابع مالی طرح از چه محلهایی تأمین خواهد شد؟
- چه زمانی عملیات اجرایی آغاز میشود و چه زمانی بهرهبرداری پیشبینی شده است؟
- ظرفیت سالانه تولید بذر و نهال چقدر خواهد بود؟
- چه گونههای بومی و مرتعی در اولویت تولید قرار دارند؟
- چه تعداد نیروی انسانی برای فعالیت مجموعه مورد نیاز است؟
- چه سهمی از فرصتهای شغلی احتمالی به نیروهای بومی شهرستان اختصاص خواهد یافت؟
- برنامه تأمین و توزیع محصولات برای پروژههای احیای مراتع چگونه خواهد بود؟
- چه سازوکاری برای کنترل کیفیت بذر، حفظ تنوع ژنتیکی و نظارت بر عملکرد ایستگاه در نظر گرفته شده است؟
پاسخ روشن به این پرسشها میتواند تصویری دقیقتر از میزان آمادگی طرح برای ورود به مرحله اجرا ارائه کند.
پیشنهادهایی برای تبدیل طرح مصوب به یک ظرفیت پایدار منطقهای
برای آنکه تصویب این طرح به نتیجهای ملموس در حوزه منابع طبیعی و اقتصاد محلی منجر شود، توجه به چند محور ضروری است:
نخست؛ انتشار برنامه زمانبندی اجرایی: لازم است مراحل تأمین اعتبار، آمادهسازی زیرساختها، آغاز تولید و زمان بهرهبرداری بهصورت شفاف مشخص شود تا روند پیشرفت طرح قابل ارزیابی باشد.
دوم؛ اولویت دادن به گونههای بومی و سازگار: انتخاب گونهها باید بر پایه مطالعات علمی و متناسب با شرایط اکولوژیکی عرصههای هدف انجام شود. حفظ تنوع ژنتیکی و جلوگیری از تکثیر بیرویه گونههای نامتناسب نیز باید در دستور کار باشد.
سوم؛ تدوین برنامه اشتغال محلی: پیشنهاد میشود ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تهران، نیازهای نیروی انسانی ایستگاه را در مراحل مختلف مشخص و زمینه آموزش و بهکارگیری نیروهای بومی واجد شرایط را فراهم کند.
چهارم؛ ارتباط با مراکز علمی و آموزشی: همکاری با دانشگاهها، مراکز پژوهشی و متخصصان منابع طبیعی میتواند به ارتقای کیفیت تولید، ارزیابی علمی گونهها و تربیت نیروی انسانی ماهر کمک کند.
پنجم؛ مشارکت بهرهبرداران و جوامع محلی: استفاده از تجربه مرتعداران و ساکنان مناطق پیرامونی در برنامههای حفاظت و احیای مراتع، میتواند به افزایش اثربخشی طرح و کاهش تعارضهای احتمالی کمک کند.
ششم؛ ارائه گزارش عمومی از عملکرد: انتشار دورهای اطلاعات مربوط به میزان تولید، نوع گونهها، عرصههای تحت پوشش، هزینهها و نتایج عملیات احیا، امکان نظارت عمومی و ارزیابی میزان تحقق اهداف را فراهم میکند.
یادداشت چراغ شرق؛ تصویب، نقطه آغاز است نه پایان مسیر
تصویب طرح ایستگاه تولید بذر و نهال مرتعی مرحوم مهندس شمس جیلارد در دماوند پس از پنج دهه، اتفاقی قابل توجه در حوزه منابع طبیعی شهرستان است؛ اما اهمیت واقعی آن نه در عنوان و سابقه زمانی طرح، بلکه در نتیجهای است که در نهایت برای طبیعت و مردم منطقه به همراه خواهد داشت.
دماوند برای حفاظت از عرصههای طبیعی خود به برنامههایی نیاز دارد که از مرحله تصمیمگیری و تصویب عبور کنند و به اقدامات اجرایی، مستمر و قابل سنجش برسند. تولید بذر و نهال بومی، اگر بر پایه مطالعات علمی و با توجه به شرایط اکولوژیکی منطقه انجام شود، میتواند بخشی از زیرساخت مورد نیاز برای احیای مراتع و مقابله با تخریب سرزمین باشد.
در کنار این هدف زیستمحیطی، نباید ظرفیت اشتغال و مشارکت اقتصادی مردم منطقه نیز نادیده گرفته شود. مجموعهای که با عنوان ایستگاه تولید بذر و نهال مرتعی فعالیت میکند، میتواند علاوه بر تولید نهادههای گیاهی، زمینه آموزش نیروهای بومی، بهکارگیری کارشناسان جوان و شکلگیری فعالیتهای پشتیبان را فراهم کند؛ البته به شرط آنکه این اهداف در برنامه اجرایی آن جایگاه مشخصی داشته باشند.
از سوی دیگر، نام مرحوم مهندس شمس جیلارد بر این مجموعه، مسئولیت حفظ هویت و کارکرد تخصصی آن را نیز یادآور میشود. شایسته است در کنار اجرای طرح، سوابق کارشناسی، نقش و خدمات ایشان نیز بهدرستی مستند و معرفی شود تا نام این مجموعه با فعالیت علمی و اثربخش در حوزه منابع طبیعی پیوند بخورد.
انتظار میرود ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تهران در ادامه مسیر، درباره اعتبار، زمانبندی، ظرفیت تولید، محل استقرار و برنامه اشتغال این ایستگاه اطلاعرسانی کند.
چراغ شرق معتقد است ارزش این تصویب زمانی بهطور کامل نمایان میشود که مردم دماوند آثار آن را در احیای مراتع، بهبود وضعیت پوشش گیاهی، تقویت حفاظت از منابع طبیعی و ایجاد فرصتهای واقعی اشتغال مشاهده کنند. پنج دهه انتظار، باید با برنامهای روشن و اجرایی پاسخ داده شود؛ نه صرفاً با یک خبر درباره تصویب طرح.




