اخبار دماوند - آیتالله حسین وحید خراسانی، از مراجع تقلید شیعه و استاد برجسته فقه و اصول حوزه علمیه قم، در ۲۶ آبان ۱۴۰۵ دار فانی را وداع گفت. دفتر این مرجع تقلید با صدور اطلاعیهای رسمی، خبر ارتحال او را اعلام کرد و از دههها تحصیل، تحقیق و تدریس علوم اسلامی، تربیت عالمان و احیای شعائر دینی بهعنوان بخشهایی از کارنامه علمی و دینی او یاد کرد.
در اطلاعیه دفتر آیتالله وحید خراسانی آمده است که این فقیه پس از دههها «تحصیل، تحقیق و تعلیم علوم آل محمد(ص)»، دفاع از حریم اهلبیت(ع)، تربیت جمعی از عالمان فاضل و احیای شعائر دینی، بهویژه عزاداری حضرت صدیقه کبری(س)، درگذشته است. دفتر وی همچنین اعلام کرده است جزئیات مربوط به تشییع، تدفین و مراسم ترحیم متعاقباً اعلام خواهد شد.
این خبر در حالی منتشر شد که حدود دو هفته پیش، در پی انتشار شایعهای درباره درگذشت این مرجع تقلید، دفتر او خبر فوت را تکذیب کرده و از ادامه روند درمانی وی خبر داده بود. بنابراین، اعلام امروز تفاوتی اساسی با خبرهای غیررسمی پیشین دارد؛ زیرا این بار خبر از سوی دفتر آیتالله وحید خراسانی به صورت رسمی اعلام شده است.
از نیشابور تا مشهد؛ آغاز مسیر یک فقیه
حسین وحید خراسانی در سال ۱۳۰۰ هجری شمسی در نیشابور متولد شد و تحصیلات علوم دینی خود را در حوزه مشهد آغاز کرد.
او پس از فراگیری ادبیات عرب و علوم مقدماتی و گذراندن مراحل مختلف سطح حوزه، از محضر آیتالله شیخ محمد نهاوندی، صاحب تفسیر، بهره برد. پس از پایان دوره سطح، وارد درسهای خارج فقه شد و در محضر میرزا مهدی اصفهانی و میرزا مهدی آشتیانی به تحصیل پرداخت.
در کنار فقه و اصول، علوم عقلی نیز بخشی از مسیر علمی او بود و از میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی آشتیانی در این زمینه بهره گرفت.
این مرحله از زندگی علمی وحید خراسانی اهمیت ویژهای داشت؛ زیرا شخصیت علمی او از همان ابتدا تنها بر حفظ و انتقال متون فقهی استوار نبود، بلکه فقه، اصول و علوم عقلی در کنار یکدیگر در شکلگیری مبانی علمی او نقش داشتند.
دریافت اجازه اجتهاد؛ پیش از هجرت به نجف
یکی از نقاط مهم در زندگی علمی آیتالله وحید خراسانی، دیدار او با آیتالله سیدمحمد حجت کوهکمرهای در سال ۱۳۲۷ هجری شمسی در شهر ری بود.
بر اساس گزارشهای زندگینامهای، پس از مباحثه و گفتوگوی علمی میان آن دو، آیتالله حجت اجازه اجتهاد مطلق به او اعطا کرد.
اهمیت این مرحله در آن است که وحید خراسانی در ادامه، نه از سر ناتوانی علمی، بلکه با وجود رسیدن به مرتبه اجتهاد، برای تکمیل مبانی و آشنایی نزدیکتر با سنت علمی حوزه نجف راهی عراق شد.
نجف؛ مرحله تعیینکننده در شکلگیری مکتب علمی
وحید خراسانی در ۲۷سالگی راهی نجف شد؛ حوزهای که در آن دوره یکی از مهمترین مراکز تولید و انتقال دانش فقه و اصول شیعه به شمار میرفت.
او در نجف در درس شماری از فقهای برجسته شرکت کرد و در میان استادان این دوره، آیتالله سیدابوالقاسم خویی جایگاهی ویژه داشت.
وحید خراسانی سالها در درس خارج فقه و اصول آیتالله خویی حضور داشت و در این دوره با روش استدلالی و اصولی مکتب نجف از نزدیک آشنا شد. در گزارشهای زندگینامهای همچنین از او بهعنوان یکی از اعضای شورای فقهی آیتالله خویی یاد شده است.
در کنار خویی، از حضور او در درس آیتالله سیدمحسن حکیم و آیتالله سیدعبدالهادی شیرازی نیز یاد شده است.
همچنین در دوره حضور امام خمینی در نجف، وحید خراسانی در درس ایشان شرکت میکرد.
چرا نجف در زندگی علمی وحید خراسانی مهم بود؟
اگر بخواهیم جایگاه علمی وحید خراسانی را بدون اغراق تاریخی توضیح دهیم، باید به همین نقطه توجه کنیم.
او از یک سو محصول حوزه خراسان و شاگرد استادانی همچون میرزا مهدی اصفهانی بود و از سوی دیگر سالهای مهمی از عمر علمی خود را در نجف و در محضر فقهایی مانند خویی، حکیم و شیرازی گذراند.
به همین دلیل، مسیر علمی او را میتوان در امتداد پیوند مکتب فقهی خراسان، سنت اجتهادی نجف و حوزه قم بررسی کرد.
در روش فقهی او، استدلال اصولی و عقلی در کنار توجه جدی به روایات دیده میشود و گزارشهای علمی درباره درس او، دقت در مباحث اصولی و تحلیل جزئیات ادله فقهی را از ویژگیهای برجسته آن دانستهاند.
آغاز تدریس خارج در نجف
وحید خراسانی پس از سالها تحصیل، وارد مرحله تدریس شد.
او از سال ۱۳۳۷ هجری شمسی تدریس درس خارج فقه و اصول را در نجف آغاز کرد و حدود ۱۲ سال به تدریس در این حوزه ادامه داد.
این نکته از نظر تاریخ علمی او بسیار مهم است؛ زیرا او پیش از انتقال به قم، سالها تجربه تدریس عالیترین سطوح فقه و اصول را در یکی از مهمترین حوزههای علمی شیعه به دست آورده بود.
بازگشت به ایران؛ مشهد و سپس قم
وحید خراسانی در سال ۱۳۴۹ هجری شمسی به ایران بازگشت.
او ابتدا در مشهد به تدریس پرداخت، اما در پاییز همان سال راهی قم شد و از آن زمان، حوزه علمیه قم به مرکز اصلی فعالیت علمی او تبدیل شد.
ورود او به قم نقطه عطف مهم دیگری در زندگی علمیاش بود؛ زیرا درس خارج فقه و اصول او طی دهههای بعد به یکی از حلقههای مهم علمی حوزه قم تبدیل شد.
«وحید در اصول»؛ جایگاه ویژه در علم اصول
یکی از مشهورترین ویژگیهای علمی آیتالله وحید خراسانی، تسلط او بر اصول فقه بود.
در حوزه قم، نام او با دقتهای اصولی و تحلیلهای پیچیده مباحث استنباطی گره خورد و در برخی گزارشهای حوزوی، از شهرت او با تعبیر «وحید در اصول» یاد شده است.
درس او صرفاً نقل اقوال فقها نبود. در روش تدریس او، مسئله فقهی با بررسی مبانی اصولی، ادله نقلی، دیدگاه فقهای پیشین و تحلیل دقیق مقدمات استنباط دنبال میشد.
به همین دلیل، درس خارج او برای طلاب و فضلایی که به دنبال مباحث تخصصی فقه و اصول بودند، جایگاه ویژهای پیدا کرد.
روش فقهی؛ پیوند استدلال اصولی و روایت
روش فقهی وحید خراسانی را نمیتوان صرفاً در چارچوب یک مدرس سنتی فقه توضیح داد.
در گزارشهای مربوط به روش علمی او، از تأثیر فقهایی همچون شهید اول، شهید ثانی، محقق کرکی، صاحب جواهر، محقق سبزواری، شیخ انصاری، سیدعبدالهادی شیرازی، سیدمحسن حکیم و سیدابوالقاسم خویی بر مسیر علمی او یاد شده است.
ویژگی مهم در این میان، ترکیب استدلال عقلی و اصولی با توجه جدی به منابع نقلی و روایی بود.
از این منظر، فقه وحید خراسانی را میتوان یکی از نمونههای برجسته استمرار سنت اجتهادی شیعه در دوره معاصر دانست؛ سنتی که در آن، فقیه صرفاً ناقل فتوا نیست، بلکه باید بتواند مبانی یک حکم را در زنجیرهای از اصول، ادله، روایات و آرای فقها تحلیل کند.
چهار دهه تدریس در قم
وحید خراسانی از پاییز ۱۳۴۹ تا سال ۱۳۹۷ به تدریس خارج فقه و اصول در قم ادامه داد.
یعنی نزدیک به نیم قرن از فعالیت علمی او با حوزه قم گره خورد.
در این مدت، حلقه درس او به یکی از دروس پررونق حوزه تبدیل شد و شمار زیادی از طلاب و فضلا در آن شرکت کردند.
در سال ۱۳۹۷، به دلیل کسالت، تدریسهای رسمی او متوقف شد و پس از آن، فعالیت علمی و دینی او در قالبهای دیگری ادامه یافت.
مرجعیت؛ از استاد حوزه تا مرجع تقلید
وحید خراسانی در سالهای فعالیت علمی خود به یکی از چهرههای برجسته مرجعیت شیعه تبدیل شد.
پس از درگذشت آیتالله محمدعلی اراکی در سال ۱۳۷۳، نام وحید خراسانی در میان فقهایی قرار گرفت که از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم برای مرجعیت معرفی شدند.
از آن زمان، فعالیت او تنها به تدریس محدود نماند و مجموعه گستردهای از فعالیتهای مربوط به مرجعیت، پاسخگویی به مسائل شرعی، تربیت طلاب و فعالیتهای دینی نیز در کنار آن قرار گرفت.
آثار و میراث مکتوب
آثار وحید خراسانی حوزههای مختلفی از فقه، اصول، اعتقادات، مناسک و معارف اهلبیت(ع) را دربرمیگیرد.
از جمله آثار و نوشتههایی که با نام او منتشر شدهاند میتوان به این موارد اشاره کرد:
- توضیح المسائل
- شرح بر شرایع الاسلام
- حاشیه بر کفایه
- حاشیه بر مکاسب محرمه
- حاشیه بر عروة الوثقی
- منتخب توضیح المسائل
- منهاج الصالحین
- آشنایی با اصول دین
- مناسک حج
- احکام جوانان
- احکام بانوان
- مختصری از احکام پزشکی
- مصباح الهدی و سفینة النجاة
- حلقه وصل رسالت و امامت
- ریحانة رسولالله
- به یاد اول مظلوم روزگار
- به یاد آخرین خلیفه و حجت پروردگار
همچنین بخشی از میراث علمی او در قالب تقریرات، درسها و سخنرانیهای علمی و اعتقادی در دسترس قرار گرفته است.
فقه تنها بخش کارنامه او نبود
اگرچه نام وحید خراسانی بیش از هر چیز با فقه و اصول شناخته میشود، اما فعالیت او در حوزه معارف دینی محدود به این دو علم نبود.
در سخنرانیها و جلسات او، مباحث مربوط به قرآن، حدیث، عقاید، نهجالبلاغه، ادعیه و زیارات و معارف اهلبیت(ع) نیز جایگاه قابل توجهی داشت.
به همین دلیل، کارنامه او را باید در دو سطح بررسی کرد:
نخست، وحید خراسانی بهعنوان یک فقیه و اصولی و استاد درس خارج؛
و دوم، وحید خراسانی بهعنوان یک خطیب و مبلّغ دینی و از چهرههای مؤثر در احیای مجالس و شعائر مرتبط با اهلبیت(ع).
پیوند عمیق با شعائر اهلبیت(ع)
یکی از شاخصترین وجوه فعالیت عمومی وحید خراسانی، تأکید گسترده بر محبت و تعظیم شعائر اهلبیت(ع) بود.
در اطلاعیه رسمی دفتر او پس از درگذشت نیز بهطور ویژه از احیای شعائر دینی، بهخصوص عزاداری حضرت فاطمه زهرا(س) نام برده شده است.
این موضوع در سالهای فعالیت عمومی او به یکی از شناختهشدهترین ابعاد شخصیت دینی وی تبدیل شده بود.
او در سخنرانیهای خود بارها بر جایگاه قرآن، عترت، زیارت، عزاداری و معرفت اهلبیت تأکید میکرد و بخش قابل توجهی از مخاطبان عمومی او نیز خارج از فضای تخصصی حوزه بودند.
به این ترتیب، تأثیر او فقط در حلقه درس فقه و اصول خلاصه نمیشد؛ بلکه در فضای عمومی مذهبی ایران نیز گسترده بود.
تربیت شاگردان؛ مهمترین میراث یک استاد حوزه
برای ارزیابی جایگاه یک استاد حوزه، تعداد کتابهای او تنها معیار نیست.
یکی از مهمترین معیارها، شاگردانی هستند که در طول دههها در درس او تربیت شدهاند.
دفتر آیتالله وحید خراسانی نیز در اطلاعیه ارتحال او به صراحت از تربیت جمع کثیری از عالمان فاضل بهعنوان بخشی از میراث وی یاد کرده است.
درس خارج، برخلاف کلاسهای معمول آموزشی، صرفاً انتقال یک متن از استاد به شاگرد نیست؛ استاد در این مرحله، شیوه تحلیل مسئله، ارزیابی سند، بررسی تعارض ادله، فهم مبانی اصولی و نحوه رسیدن به حکم شرعی را به شاگرد منتقل میکند.
از این جهت، تأثیر یک استاد بزرگ حوزه ممکن است در شاگردان و نسلهای بعدی فقها ادامه پیدا کند، حتی اگر بخش قابل توجهی از آن میراث به صورت کتاب مستقل منتشر نشده باشد.
یک عمر در سه حوزه بزرگ شیعه
مسیر علمی وحید خراسانی را میتوان در سه حوزه مهم خلاصه کرد:
مشهد؛ آغاز شکلگیری شخصیت علمی و آشنایی با مکتب خراسان.
نجف؛ دوره تکمیل مبانی و مواجهه مستقیم با بزرگترین فقهای مکتب نجف، بهویژه آیتالله خویی.
قم؛ نزدیک به نیم قرن تدریس، تربیت شاگرد، فعالیت مرجعیت و شکلگیری یکی از مهمترین حوزههای درس خارج فقه و اصول در ایران.
این سه مرحله، در کنار یکدیگر تصویری از مسیری ارائه میکنند که از تحصیل نزد استادان خراسان آغاز شد، در نجف به بلوغ علمی رسید و در قم به یک حوزه اثرگذار آموزشی و مرجعیتی تبدیل شد.
پایان یک دوره در حوزه معاصر
درگذشت آیتالله وحید خراسانی را نمیتوان صرفاً در قالب درگذشت یک مرجع تقلید گزارش کرد.
او از آخرین چهرههای نسل فقهایی بود که بخش مهمی از سنت علمی حوزههای مشهد، نجف و قم را در یک مسیر طولانی علمی تجربه کردند.
از تحصیل نزد استادان مکتب خراسان و دریافت اجازه اجتهاد، تا سالهای طولانی در نجف و شاگردی در محضر خویی و سپس نزدیک به پنج دهه تدریس در قم، زندگی علمی او با مهمترین مراکز علمی شیعه در ایران و عراق پیوند داشت.
از همین رو، با درگذشت او، حوزه علمیه قم یکی از استادان برجسته نسل معاصر خود را از دست داده است؛ فقیهی که بخش بزرگی از عمر خود را در فقه، اصول، تدریس، تربیت شاگرد و ترویج معارف اهلبیت(ع) سپری کرد.
اکنون با اعلام رسمی ارتحال او، حوزههای علمیه، شاگردان، ارادتمندان و پیروان او وارد مرحلهای تازه خواهند شد؛ مرحلهای که در آن، بیش از گذشته باید درباره میراث علمی، تقریرات درسها، شاگردان و آثار باقیمانده از این فقیه و استاد برجسته مطالعه و داوری شود.
برنامه تشییع، تدفین و مراسم ترحیم آیتالله العظمی وحید خراسانی بنا بر اعلام دفتر ایشان، متعاقباً اعلام خواهد شد.
منابع
- اطلاعیه دفتر آیتالله العظمی وحید خراسانی.
- گزارش خبرگزاری مهر درباره اعلام رسمی ارتحال.
- گزارشهای زندگینامهای درباره مسیر تحصیل، استادان، نجف، قم و روش علمی ایشان.
- اطلاعات زندگینامهای و آثار منتشرشده از ایشان.




