اخبار دماوند - یک پژوهش تازه مرکز پژوهشی پیو که روز ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شده است، از تغییر مهمی در ترکیب جمعیتی ادیان جهان طی دهه آینده خبر میدهد. بر اساس برآوردهای این مرکز، اگر روندهای جمعیتی کنونی ادامه پیدا کند، اسلام تا سال ۲۰۳۵ از مسیحیت پیشی خواهد گرفت و به بزرگترین گروه دینی جهان از نظر شمار پیروان تبدیل خواهد شد.
این مطالعه همچنین پیشبینی میکند جمعیت مسلمانان جهان تا سال ۲۰۷۰ به حدود ۳.۶۴ میلیارد نفر برسد؛ رقمی که معادل ۳۶ درصد جمعیت پیشبینیشده جهان در آن زمان است. در مقابل، جمعیت مسیحیان نیز با وجود کاهش سهم نسبی آنها در ساختار جمعیت جهانی، به حدود ۲.۹۶ میلیارد نفر خواهد رسید.
اهمیت این پژوهش تنها در پیشبینی تغییر جایگاه دو دین بزرگ جهان نیست؛ بلکه یافتههای آن تصویری گستردهتر از تحولات جمعیتی، کاهش نرخ باروری، جوانی جمعیت، مهاجرت، تغییر وابستگی دینی و انتقال مرکز ثقل جغرافیایی ادیان در نیمه دوم قرن بیستویکم ارائه میکند.
پژوهشگران اصلی چه کسانی هستند؟
مطالعه «آینده ادیان جهان؛ پیشبینیهای رشد جمعیت از ۲۰۲۰ تا ۲۰۷۰» حاصل همکاری پژوهشگران مرکز پژوهشی پیو و مرکز مطالعات پیشرفته جمعیت و دین (CASPAR) وابسته به دانشگاه اقتصاد کراکوف لهستان است.
این گزارش پژوهشی را شش پژوهشگر تهیه کردهاند:
- کنراد هکت (Conrad Hackett)، جمعیتشناس ارشد و معاون مدیر تحقیقات مرکز پیو؛
- مارچین استوناوسکی (Marcin Stonawski)، مدیر مرکز CASPAR؛
- یونپینگ تونگ (Yunping Tong)، پژوهشگر ارشد مرکز پیو؛
- استفانی کرامر (Stephanie Kramer)، پژوهشگر ارشد مرکز پیو؛
- ربکا لپرت (Rebecca Leppert)، نویسنده و ویراستار؛
- جف دایامنت (Jeff Diamant)، نویسنده ارشد و ویراستار.
مدل آماری مورد استفاده در این پژوهش نیز با همکاری پژوهشگران مرکز CASPAR توسعه یافته است.
تیم تحقیقاتی در این مطالعه، وضعیت هفت گروه اصلی شامل مسیحیان، مسلمانان، هندوها، بوداییان، یهودیان، پیروان سایر ادیان و افراد فاقد وابستگی دینی را بررسی کرده است.
دامنه پژوهش ۲۰۱ کشور و قلمرو را در بر میگیرد که در مجموع ۹۹.۹۸ درصد جمعیت جهان را شامل میشوند. مبنای محاسبات، اطلاعات سرشماریها و پیمایشهای ملی در سال ۲۰۲۰ است و پیشبینیها تا سال ۲۰۷۰ ادامه پیدا میکند.
تغییر جایگاه اسلام و مسیحیت؛ اعداد چه میگویند؟
بر اساس دادههای پایه این پژوهش، در سال ۲۰۲۰ مسیحیت با حدود ۲.۲۷ میلیارد پیرو بزرگترین گروه دینی جهان بود و اسلام با حدود ۲.۰۲ میلیارد نفر در جایگاه دوم قرار داشت.
اما فاصله جمعیتی این دو دین در سالهای بعد بهتدریج کاهش مییابد.
برآورد پژوهشگران برای سال ۲۰۳۵ نشان میدهد:
| سال | جمعیت مسلمانان | جمعیت مسیحیان |
|---|---|---|
| ۲۰۲۰ | ۲.۰۲ میلیارد | ۲.۲۷ میلیارد |
| ۲۰۳۵ | ۲.۵۷ میلیارد | ۲.۵۲ میلیارد |
| ۲۰۷۰ | ۳.۶۴ میلیارد | ۲.۹۶ میلیارد |
بر اساس این ارقام، اسلام در حدود سال ۲۰۳۵ جایگاه نخست جمعیتی جهان را از مسیحیت خواهد گرفت؛ هرچند مسیحیت نیز در همین دوره با افزایش تعداد پیروان خود مواجه خواهد بود.
نکته قابل توجه آن است که پژوهشگران از کاهش مطلق جمعیت مسیحیان سخن نمیگویند. مسئله اصلی، تفاوت سرعت رشد جمعیت دو گروه است؛ به این معنا که تعداد مسیحیان افزایش مییابد، اما رشد جمعیت مسلمانان سریعتر خواهد بود.
عامل اصلی رشد اسلام چیست؟ باروری و ساختار سنی جمعیت
یکی از مهمترین یافتههای مطالعه پیو، نقش تفاوت نرخ باروری در شکلگیری آینده جمعیت ادیان است.
بر اساس برآوردهای این مرکز برای دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، نرخ باروری کل زنان مسلمان بهطور متوسط ۳.۱ فرزند به ازای هر زن بوده است. این رقم در میان زنان مسیحی ۲.۵ فرزند و برای زنان متعلق به سایر گروههای دینی و افراد فاقد وابستگی دینی، در مجموع حدود ۱.۶ فرزند برآورد شده است.
در جمعیتشناسی، نرخ باروری حدود ۲.۱ فرزند به ازای هر زن معمولاً بهعنوان سطح جایگزینی جمعیت در جوامع دارای مرگومیر پایین در نظر گرفته میشود.
بنابراین نرخ باروری مسلمانان در دوره مورد بررسی بالاتر از سطح جایگزینی بوده است؛ در حالی که میانگین باروری برخی دیگر از گروههای دینی بهمراتب پایینتر قرار داشته است.
تفاوت یادشده وقتی اهمیت بیشتری پیدا میکند که در کنار ساختار سنی جمعیت قرار گیرد.
پژوهشگران پیو گزارش میدهند که مسلمانان در سال ۲۰۲۰ جوانترین ساختار سنی را در میان هفت گروه مورد بررسی داشتهاند. حدود یکسوم جمعیت مسلمانان کمتر از ۱۵ سال داشتهاند؛ در حالی که این نسبت در میان بوداییان و افراد فاقد وابستگی دینی کمتر از یکپنجم بوده است.
این موضوع به آن معناست که بخش بزرگی از جمعیت مسلمانان در سنین کودکی و نوجوانی قرار داشته و در سالهای بعد وارد سنین تشکیل خانواده و باروری میشود.
در نتیجه، حتی اگر نرخ باروری در آینده کاهش پیدا کند، وجود یک جمعیت جوان و بزرگ همچنان میتواند به رشد طبیعی جمعیت کمک کند.
کنراد هکت، جمعیتشناس ارشد مرکز پیو، در توضیح این روند تأکید کرده است که جمعیتهایی با ساختار سنی جوانتر، در مقایسه با جمعیتهای سالمندتر، معمولاً سریعتر رشد میکنند.
تولدها و مرگومیر؛ فاصله اصلی در کجا شکل میگیرد؟
یافتههای پژوهش نشان میدهد که تفاوت میان تولدها و مرگومیرها، بسیار بیشتر از تغییر وابستگی دینی در رشد جمعیت مسلمانان نقش دارد.
برآورد محققان حاکی از آن است که در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۷۰، افزایش طبیعی جمعیت مسلمانان در نتیجه فزونی تولدها بر مرگومیرها حدود ۱.۶ میلیارد نفر خواهد بود.
این رقم برای مسیحیان حدود ۷۹۲ میلیون نفر برآورد شده است.
به بیان دیگر، حتی بدون در نظر گرفتن تغییر دین افراد، جمعیت هر دو گروه افزایش خواهد یافت؛ اما میزان افزایش طبیعی جمعیت مسلمانان به شکل محسوسی بیشتر خواهد بود.
این موضوع یکی از مهمترین دلایل پیشبینی سبقت اسلام از مسیحیت در حدود سال ۲۰۳۵ است.
نکته دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، آن است که نرخ باروری مسلمانان نیز در آینده ثابت باقی نمیماند.
پیو پیشبینی میکند این نرخ از میانگین ۳.۱ فرزند در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ به حدود ۲.۲ فرزند در سالهای ۲۰۶۵ تا ۲۰۷۰ کاهش یابد.
بنابراین مدل پژوهش، کاهش تدریجی نرخ باروری را نیز در محاسبات لحاظ کرده است و رشد جمعیت مسلمانان را صرفاً بر اساس ادامه نرخ باروری امروز محاسبه نمیکند.
آیا مسیحیان در حال گرویدن گسترده به اسلام هستند؟
یکی از برداشتهایی که ممکن است از خبر پیشی گرفتن اسلام از مسیحیت ایجاد شود، این است که علت اصلی این تحول، گرویدن گسترده مسیحیان به اسلام است.
اما یافتههای مطالعه پیو چنین برداشتی را تأیید نمیکند.
پژوهشگران در این بررسی، تغییر وابستگی دینی افراد را نیز در محاسبات وارد کردهاند. دادههای این بخش بر اساس پیمایشهای انجامشده در ۱۱۲ کشور و قلمرو طی سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۴ جمعآوری شده است.
بر اساس برآوردهای پیو، تغییر وابستگی دینی در مجموع برای مسیحیت به کاهش خالص حدود ۱۰۵ میلیون نفر در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۷۰ منجر خواهد شد.
در مقابل، اسلام نیز از محل تغییر وابستگی دینی با زیان خالص جمعیتی محدودی مواجه میشود؛ اما این اثر در مقایسه با افزایش طبیعی جمعیت مسلمانان بسیار کوچکتر است.
پژوهشگران همچنین نشان میدهند که در میان گروههای مورد بررسی، مسیحیت بیشترین نسبت خروج پیروان به جذب پیروان جدید را دارد؛ بهطوری که در برآورد دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، به ازای هر فردی که به مسیحیت میپیوندد، حدود ۲.۳ نفر از این وابستگی دینی خارج میشوند.
با این حال، نباید تمام افرادی را که مسیحیت را ترک میکنند، مسلمانان آینده دانست. بخش قابل توجهی از تغییر وابستگی دینی در جهان به سمت نداشتن وابستگی رسمی به یک دین صورت میگیرد.
به همین دلیل، پژوهشگران میان افزایش جمعیت مسلمانان از طریق تولد و تغییر وابستگی دینی تمایز قائل میشوند.
کنراد هکت: بخش عمده تغییرات جمعیتی نتیجه تولد، سالمندی و مرگومیر است
کنراد هکت در گفتوگویی که همزمان با انتشار مطالعه در مرکز پیو منتشر شده، درباره ماهیت پیشبینیهای جمعیتشناختی توضیح داده است.
او در بخشی از این گفتوگو میگوید:
«بخش عمده تغییرات جمعیت، حاصل تولد، سالمندی و مرگومیر است؛ فرایندهایی که عموماً به تغییرات تدریجی در جمعیت منجر میشوند. با در نظر گرفتن برخی فرضیات درباره روند باروری و مرگومیر، میتوانیم این فرایندهای تدریجی را با دقت مناسبی مدلسازی کنیم.»
هکت همچنین توضیح میدهد که پیشبینیهای جمعیتی درباره گروههای دینی، علاوه بر تولد و مرگ، مهاجرت و تغییر وابستگی دینی را نیز در نظر میگیرند.
به گفته او، در حالی که روندهای مربوط به تولد، افزایش سن و مرگومیر معمولاً تدریجی هستند، الگوهای مهاجرت و تغییر وابستگی دینی ممکن است در داخل یک کشور با سرعت بیشتری تغییر کنند.
از همین رو، برآوردهای پیو بر این فرض استوار است که الگوهای اخیر مهاجرت و تغییر وابستگی دینی در دهههای آینده نیز تا حد زیادی ادامه پیدا کنند.
آفریقا؛ مرکز ثقل جدید ادیان جهان
یکی از مهمترین نتایج این تحقیق، تغییر جغرافیای جمعیتی ادیان در دهههای آینده است.
بر اساس پیشبینی پیو، آفریقای جنوب صحرا در سالهای آینده به یکی از مهمترین مراکز رشد جمعیت مسلمانان و مسیحیان تبدیل خواهد شد.
در سال ۲۰۲۰ حدود ۳۱ درصد مسیحیان جهان در این منطقه زندگی میکردند؛ اما پیشبینی میشود این نسبت تا سال ۲۰۷۰ به ۵۴ درصد برسد.
به این ترتیب، بیش از نیمی از جمعیت مسیحیان جهان در منطقهای زندگی خواهند کرد که در دهههای گذشته در مقایسه با اروپا و آمریکای شمالی کمتر بهعنوان مرکز اصلی مسیحیت شناخته میشد.
پیو پیشبینی میکند شمار مسیحیان ساکن آفریقای جنوب صحرا در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۷۰ حدود ۸۹۶ میلیون نفر افزایش پیدا کند؛ در حالی که جمعیت مسیحیان در سایر مناطق جهان در مجموع حدود ۲۱۰ میلیون نفر کاهش خواهد یافت.
ساختار سنی جوان و نرخ باروری بالاتر مسیحیان آفریقایی، از عوامل اصلی این تغییر معرفی شده است.
در سوی دیگر، مسلمانان آفریقای جنوب صحرا نیز در دهههای آینده بیش از دو برابر خواهند شد.
برآورد این مرکز نشان میدهد تا سال ۲۰۷۰ حدود یکچهارم مسلمانان جهان در این منطقه زندگی خواهند کرد.
بنابراین تغییرات آینده ادیان جهان را نمیتوان صرفاً در چارچوب تحولات خاورمیانه، اروپا یا آمریکای شمالی بررسی کرد؛ آفریقا در حال تبدیل شدن به یکی از مهمترین کانونهای جمعیتی جهان دینی است.
پاکستان در مسیر پیشی گرفتن از اندونزی
یکی دیگر از پیشبینیهای مهم این مطالعه به تغییر جایگاه کشورهای دارای بیشترین جمعیت مسلمان مربوط میشود.
اندونزی در حال حاضر پرجمعیتترین کشور مسلمان جهان محسوب میشود؛ اما پیو پیشبینی میکند پاکستان تا سال ۲۰۷۰ از این کشور عبور کرده و در جایگاه نخست قرار گیرد.
این پیشبینی در کنار رشد جمعیت مسلمانان در کشورهای آفریقایی و آسیایی نشان میدهد که وزن جمعیتی اسلام در آینده بیش از گذشته میان مناطق مختلف جهان توزیع خواهد شد.
همچنین جمعیت مسلمانان آمریکای شمالی نیز بر اساس این مطالعه از حدود ۶ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰ به حدود ۲۰ میلیون نفر در سال ۲۰۷۰ افزایش خواهد یافت؛ هرچند مهاجرت نقش مهمی در این رشد منطقهای دارد.
اروپا و آمریکای شمالی؛ تغییر آرام ترکیب جمعیتی
تغییرات جمعیتی ادیان محدود به مناطق دارای اکثریت مسلمان نیست.
پیو پیشبینی میکند سهم مسلمانان از جمعیت اروپا تا سال ۲۰۷۰ به حدود ۱۳ درصد برسد. در این منطقه، علاوه بر ساختار سنی جوانتر مسلمانان، مهاجرت نیز در رشد جمعیت این گروه نقش دارد.
با این حال، این برآورد به معنای اکثریت یافتن مسلمانان در اروپا نیست.
از سوی دیگر، در ایالات متحده نیز سهم مسیحیان از جمعیت کل کشور کاهش خواهد یافت.
بر اساس پیشبینی مرکز پیو، مسیحیان که در سال ۲۰۲۰ حدود ۶۴ درصد جمعیت آمریکا را تشکیل میدادند، تا سال ۲۰۷۰ به حدود ۴۸ درصد خواهند رسید.
در مقابل، سهم افراد فاقد وابستگی دینی در این کشور از ۳۰ درصد به حدود ۴۱ درصد افزایش خواهد یافت.
این یافته نشان میدهد آینده دینی جهان تنها به رقابت میان اسلام و مسیحیت محدود نیست؛ بلکه رشد جمعیت افراد فاقد وابستگی دینی نیز یکی از روندهای مهم اجتماعی و فرهنگی دهههای آینده خواهد بود.
یک نکته غیرمنتظره؛ کاهش جمعیت چین و آینده افراد بدون دین
یکی از بخشهای قابل توجه پژوهش پیو به جمعیت افرادی مربوط میشود که خود را وابسته به هیچ دین مشخصی نمیدانند.
در نگاه نخست ممکن است انتظار برود که با افزایش خروج افراد از ادیان در جوامع مختلف، سهم جمعیت بدون وابستگی دینی در جهان نیز بهطور مداوم افزایش یابد.
اما مدل پیو نتیجه متفاوتی ارائه میکند.
دلیل اصلی این موضوع، وزن بسیار زیاد جمعیت چین در گروه افراد فاقد وابستگی دینی است.
بر اساس توضیحات کنراد هکت، در سال ۲۰۲۰ حدود دو سوم افراد فاقد وابستگی دینی در جهان در چین زندگی میکردند.
پیشبینی میشود تا سال ۲۰۷۰ جمعیت چین به شکل قابل توجهی کاهش یابد و بیش از ۳۶۰ میلیون نفر از جمعیت بدون وابستگی دینی این کشور کاسته شود.
در همین دوره، تعداد افراد بدون وابستگی دینی در سایر نقاط جهان در مجموع حدود ۱۸۰ میلیون نفر افزایش خواهد یافت.
بنابراین کاهش جمعیت چین میتواند در محاسبه جهانی، افزایش این گروه در بسیاری از کشورهای دیگر را خنثی کند.
این مثال نشان میدهد که در تحلیل آینده ادیان، گاهی تحولات جمعیتی یک کشور میتواند بر آمار جهانی تأثیری بسیار فراتر از مرزهای همان کشور داشته باشد.
آیا پیشی گرفتن اسلام از مسیحیت به معنای مسلمان شدن اکثریت جهان است؟
پاسخ این پرسش منفی است.
حتی بر اساس سناریوی اصلی پژوهش پیو، مسلمانان در سال ۲۰۷۰ حدود ۳۶ درصد جمعیت جهان را تشکیل خواهند داد.
در همان زمان سهم مسیحیان حدود ۲۹ درصد باقی خواهد ماند.
بنابراین پیشی گرفتن اسلام از مسیحیت به معنای مسلمان شدن اکثریت جمعیت جهان نیست؛ بلکه به معنای قرار گرفتن اسلام در جایگاه بزرگترین گروه دینی از نظر تعداد پیروان است.
این تفاوت برای تفسیر درست یافتههای پژوهش اهمیت اساسی دارد.
همچنین افزایش تعداد پیروان یک دین لزوماً به معنای افزایش متناسب نفوذ سیاسی، قدرت اقتصادی، میزان مشارکت مذهبی یا پایبندی اعتقادی افراد نیست.
پژوهش پیو اساساً درباره وابستگی دینی افراد و تغییرات جمعیتشناختی گروههاست و نمیتوان نتایج آن را مستقیماً به شاخصهای دیگری مانند میزان دینداری یا نفوذ فرهنگی تعمیم داد.
محدودیتهای پیشبینی؛ آینده دقیقاً قابل محاسبه نیست
با وجود دامنه گسترده دادهها و استفاده از مدلهای جمعیتشناختی، پژوهشگران تأکید دارند که نتایج مطالعه نباید بهعنوان پیشبینی قطعی آینده تلقی شود.
این برآوردها بر پایه ادامه روندهای اخیر و مجموعهای از فرضیات مشخص درباره باروری، مرگومیر، مهاجرت و تغییر وابستگی دینی تهیه شدهاند.
وقوع جنگها، همهگیریهای گسترده، بحرانهای اقتصادی، بلایای طبیعی یا تغییرات اساسی در شرایط اجتماعی و فرهنگی کشورها میتواند مسیر جمعیت گروههای دینی را دگرگون کند.
هکت نیز در گفتوگوی خود تأکید کرده است که تغییر سیاستهای مهاجرتی، تحولات اجتماعی و تغییر الگوهای خروج یا پیوستن به ادیان میتواند بر دقت پیشبینیها اثر بگذارد.
نکته دیگر آن است که نرخ باروری گروههای مختلف نیز در مدل پیو بهتدریج به یکدیگر نزدیک میشود. بنابراین ادامه تفاوتهای جمعیتی امروز به همان شدت و با همان سرعت، فرض اصلی پژوهش نیست.
تحلیل چراغ شرق؛ تغییر نقشه ادیان، فراتر از یک رقابت جمعیتی
مطالعه جدید مرکز پژوهشی پیو را میتوان یکی از مهمترین تلاشهای جمعیتشناختی برای ترسیم آینده ادیان جهان دانست؛ پژوهشی که به جای تمرکز بر تحولات مقطعی، روندهای بلندمدت و اثر متقابل عوامل جمعیتی را بررسی میکند.
از منظر تحلیلی، مهمترین پیام این مطالعه آن است که آینده جایگاه ادیان، بیش از آنکه به تغییرات ناگهانی در گرایش اعتقادی مردم وابسته باشد، با ساختار جمعیتی جوامع گره خورده است.
اسلام به دلیل برخورداری از جمعیتی جوانتر و نرخ باروری بالاتر، در موقعیتی قرار گرفته که میتواند در دهه آینده جایگاه نخست جمعیتی جهان را به دست آورد. در مقابل، مسیحیت اگرچه همچنان جمعیت بسیار بزرگی خواهد داشت، با تغییرات جغرافیایی مهمی روبهرو میشود و بخش عمده رشد آینده آن در آفریقا اتفاق خواهد افتاد.
این وضعیت همچنین نشان میدهد که تصویر تاریخی جهان دینی در حال تغییر است؛ تصویری که در آن اروپا دیگر مرکز اصلی رشد جمعیت مسیحی نخواهد بود و آسیا و آفریقا نقش پررنگتری در تعیین ترکیب ادیان جهان پیدا میکنند.
با این حال، نباید از این دادهها نتیجه گرفت که افزایش جمعیت یک دین بهتنهایی نشانه برتری اعتقادی، فرهنگی یا تمدنی آن است. جمعیتشناسی درباره تعداد افراد و روندهای تغییر جمعیت سخن میگوید، نه درباره درستی باورها یا میزان پایبندی پیروان به آنها.
آنچه مطالعه پیو ترسیم میکند، بیش از هر چیز آغاز یک جابهجایی تاریخی در جغرافیای جمعیتی ادیان است؛ جابهجاییای که بر اساس سناریوی اصلی پژوهش، تا سال ۲۰۳۵ جایگاه نخست را از مسیحیت به اسلام منتقل میکند و تا نیمه دوم قرن بیستویکم، چهره دینی جهان را به شکل محسوسی تغییر خواهد داد.
منابع و مستندات پژوهش:
۱. مرکز پژوهشی پیو، «آینده ادیان جهان: پیشبینیهای رشد جمعیت از ۲۰۲۰ تا ۲۰۷۰»، منتشرشده در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶.
۲. کنراد هکت، «اسلام بهزودی بزرگترین دین جهان خواهد شد، اما مسیحیت نیز به رشد خود ادامه میدهد»، مرکز پژوهشی پیو، ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶.
۳. جِن هتفیلد در گفتوگو با کنراد هکت، «پیو چگونه رشد یا کاهش آینده گروههای دینی را پیشبینی میکند؟»، ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶.
۴. مرکز پژوهشی پیو، «عوامل کلیدی شکلدهنده آینده ادیان جهان»، ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶.
تهیه و تنظیم: تحریریه پایگاه خبری تحلیلی چراغ شرق




