اخبار دماوند – آخرین نیروهای نظامی آمریکا روز چهارشنبه ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ با خروج از پایگاه هوایی اربیل، به حضور نظامی مستقیم این کشور در عراق پایان دادند؛ تحولی که پس از بیش از دو دهه حضور نظامی آمریکا، می‌تواند فصل تازه‌ای را در مناسبات امنیتی و سیاسی عراق و منطقه رقم بزند.
با خروج نیروهای آمریکایی از آخرین مواضع نظامی خود در عراق، مأموریت نظامی ائتلاف بین‌المللی موسوم به «عملیات عزم راسخ» در این کشور نیز رسماً پایان یافت. این مأموریت از سال ۲۰۱۴ و با هدف مقابله با داعش آغاز شده بود و اکنون مسئولیت اصلی تأمین امنیت عراق بیش از گذشته بر عهده نیروهای امنیتی این کشور قرار گرفته است.
با این حال، پایان حضور نظامی آمریکا به معنای پایان روابط بغداد و واشنگتن نیست. آمریکا همچنان می‌تواند از مسیرهای سیاسی، اقتصادی، آموزشی، اطلاعاتی و همکاری‌های امنیتی با عراق ارتباط داشته باشد و خود مقام‌های آمریکایی نیز از ورود روابط دو کشور به مرحله‌ای متفاوت سخن گفته‌اند.
از حمله سال ۲۰۰۳ تا پایان مأموریت ضد داعش
حضور نظامی آمریکا در عراق به سال ۲۰۰۳ بازمی‌گردد؛ زمانی که نیروهای آمریکایی با حمله به عراق حکومت صدام حسین را سرنگون کردند و پس از آن، این کشور وارد دوره‌ای طولانی از ناامنی، درگیری داخلی و تحولات سیاسی شد.
اگرچه بخش عمده نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۱۱ از عراق خارج شدند، ظهور داعش و تصرف بخش‌های وسیعی از خاک عراق و سوریه موجب شد آمریکا در سال ۲۰۱۴ بار دیگر حضور نظامی خود را در قالب ائتلاف بین‌المللی علیه این گروه گسترش دهد.
عملیات عزم راسخ طی بیش از یک دهه، با مشارکت آمریکا و دیگر اعضای ائتلاف، به آموزش و پشتیبانی نیروهای عراقی و عملیات علیه داعش پرداخت. آمریکا اعلام کرده است که داعش دیگر توانایی در اختیار گرفتن مناطق گسترده و تشکیل یک ساختار نظامی مشابه سال‌های گذشته را در عراق ندارد، هرچند هسته‌ها و بقایای این گروه همچنان یکی از چالش‌های امنیتی عراق محسوب می‌شوند.
خروج از اربیل؛ پایان یک مأموریت نظامی
آخرین مرحله خروج آمریکا از عراق در شمال این کشور و در منطقه کردستان انجام شد. فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرده است که خروج نیروها و تجهیزات آمریکایی از پایگاه هوایی اربیل در روز ۳۰ سپتامبر تکمیل شده و با این اقدام، مأموریت نظامی ائتلاف در عراق به پایان رسیده است.
این اتفاق بر اساس توافقی انجام شد که بغداد و واشنگتن در سال ۲۰۲۴ درباره تغییر ساختار مأموریت ائتلاف و انتقال مسئولیت‌های امنیتی به طرف عراقی به آن دست یافته بودند. بر اساس این روند، رابطه امنیتی عراق و آمریکا قرار است از یک مأموریت ائتلافی و جنگی به همکاری دوجانبه تغییر کند.
مسئولیت امنیت عراق اکنون بیشتر بر دوش بغداد است
یکی از مهم‌ترین پیامدهای این تحول، افزایش مسئولیت دولت عراق در تأمین امنیت کشور است.
ارتش عراق، نیروهای امنیتی، نیروهای مبارزه با تروریسم و نیروهای پیشمرگه در اقلیم کردستان اکنون باید بدون حضور مستقیم نیروهای آمریکایی، مقابله با بقایای داعش و سایر تهدیدهای امنیتی را دنبال کنند.
البته خروج نیروهای آمریکایی به معنای قطع کامل همکاری امنیتی نیست. واشنگتن اعلام کرده است که همکاری‌های محدود آموزشی و اطلاعاتی با طرف عراقی ادامه خواهد داشت، اما مسئولیت اصلی امنیت داخلی عراق بر عهده دولت این کشور قرار گرفته است.
این موضوع برای بغداد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا عراق در سال‌های گذشته تلاش کرده است میان روابط خود با آمریکا، جمهوری اسلامی ایران، کشورهای عربی منطقه و دیگر بازیگران خارجی تعادل برقرار کند.
عراق؛ میان استقلال تصمیم‌گیری و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای
عراق از نظر جغرافیایی و سیاسی در یکی از حساس‌ترین نقاط غرب آسیا قرار گرفته است. این کشور از یک سو با ایران مرز طولانی و روابط تاریخی، اقتصادی، مذهبی و فرهنگی گسترده دارد و از سوی دیگر طی سال‌های گذشته روابط امنیتی و اقتصادی مهمی با آمریکا و کشورهای عربی برقرار کرده است.
به همین دلیل، خروج نیروهای آمریکایی را نمی‌توان صرفاً یک اتفاق نظامی دانست.
این تحول می‌تواند بر نحوه تنظیم روابط عراق با بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای اثر بگذارد و بغداد را بیش از گذشته در برابر یک پرسش مهم قرار دهد: عراق چگونه می‌تواند استقلال تصمیم‌گیری خود را حفظ کرده و همزمان روابط متوازن خود با قدرت‌های مختلف را ادامه دهد؟
جایگاه ایران در معادلات جدید عراق
برای ایران، تحولات عراق اهمیت ویژه‌ای دارد.
عراق نزدیک‌ترین همسایه عرب ایران و یکی از مهم‌ترین شرکای اقتصادی و منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران است. مرز مشترک طولانی، روابط تجاری، رفت‌وآمد گسترده زائران، پیوندهای اجتماعی و مذهبی و همچنین همکاری‌های امنیتی دو کشور در سال‌های گذشته، باعث شده است تحولات سیاسی و امنیتی عراق مستقیماً مورد توجه تهران باشد.
در چنین شرایطی، پایان حضور نظامی مستقیم آمریکا در عراق طبیعتاً از نگاه ایران یک تحول مهم منطقه‌ای محسوب می‌شود؛ زیرا یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های حضور نظامی مستقیم آمریکا در همسایگی ایران از میان رفته است.
با این حال، این تحول را نباید به معنای ساده «جایگزینی آمریکا با ایران» تعبیر کرد.
عراق کشوری با ساختار سیاسی، اجتماعی و امنیتی پیچیده است و تصمیم‌گیری در آن صرفاً تحت تأثیر یک کشور خارجی قرار ندارد. دولت مرکزی، اقلیم کردستان، احزاب سیاسی، نیروهای امنیتی، جریان‌های اجتماعی و مذهبی و گروه‌ها و جریان‌های مسلح عراقی که طی سال‌های گذشته روابط نزدیکی با ایران داشته‌اند، همگی بخشی از این معادله هستند.
بنابراین، مرحله جدید عراق بیشتر از آنکه به معنای انتقال کامل نفوذ از یک قدرت خارجی به قدرتی دیگر باشد، می‌تواند دوره‌ای تازه از بازتنظیم روابط و موازنه میان بازیگران داخلی، ایران، آمریکا و کشورهای منطقه باشد.
جریان‌های مسلح عراقی و مسئله حاکمیت ملی
یکی از موضوعات مهم پس از خروج آمریکا، وضعیت گروه‌ها و جریان‌های مسلح فعال در عراق است.
این گروه‌ها در سال‌های گذشته در مبارزه با داعش نقش داشته‌اند و بخشی از آنها در ساختار رسمی «حشد الشعبی» نیز حضور دارند. در عین حال، درباره میزان استقلال برخی گروه‌ها از ساختار دولت و نحوه تنظیم رابطه آنها با سیاست خارجی عراق بحث‌های مختلفی در داخل این کشور وجود دارد.
از نگاه تهران، مقابله با تروریسم و حفظ امنیت عراق در سال‌های گذشته اهمیت مستقیم داشته است؛ در مقابل، دولت عراق نیز تلاش کرده است ساختار امنیتی کشور را تحت کنترل نهادهای رسمی خود حفظ کند.
بنابراین یکی از مسائل مهم دوره جدید، چگونگی تنظیم رابطه میان حاکمیت دولت عراق، نیروهای امنیتی رسمی و جریان‌های مسلح مختلف خواهد بود.
این موضوع می‌تواند بر روابط بغداد با تهران و واشنگتن نیز تأثیرگذار باشد.
آیا خروج آمریکا به معنای افزایش نفوذ ایران در عراق است؟
پاسخ به این پرسش به سادگی مثبت یا منفی نیست.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، روابط اقتصادی، پیوندهای اجتماعی و مذهبی و سابقه همکاری‌های امنیتی، همچنان یکی از بازیگران مهم در عراق خواهد بود. خروج نیروهای آمریکایی نیز یکی از متغیرهای مهم در این معادله است.
اما در کنار ایران، دولت عراق نیز منافع و ملاحظات مستقل خود را دنبال می‌کند. بغداد نمی‌تواند روابط اقتصادی و سیاسی خود با آمریکا و کشورهای عربی را نادیده بگیرد و همزمان تلاش دارد از تبدیل عراق به میدان رویارویی مستقیم قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای جلوگیری کند.
از همین رو، آینده عراق احتمالاً بیشتر به سمت موازنه‌سازی و افزایش نقش بغداد در تصمیم‌گیری‌های امنیتی حرکت خواهد کرد؛ نه اینکه صرفاً یک بازیگر جای بازیگر دیگری را بگیرد.
اهمیت خروج آمریکا برای امنیت منطقه
پایان حضور نظامی آمریکا در عراق را باید در چارچوب گسترده‌تر تحولات غرب آسیا نیز بررسی کرد.
آمریکا همچنان در منطقه حضور سیاسی و نظامی دارد و خروج نیروهایش از عراق به معنای خروج این کشور از خاورمیانه نیست. همچنین مأموریت مقابله با داعش در منطقه نیز به طور کامل از بین نرفته و نیروهای آمریکایی همچنان در چارچوب تحولات سوریه نقش دارند.
بنابراین، آنچه در عراق پایان یافته، حضور نظامی مستقیم آمریکا در قالب مأموریت ائتلاف ضد داعش در این کشور است، نه روابط آمریکا با عراق یا حضور کلی واشنگتن در منطقه.
از سوی دیگر، برای ایران نیز مهم است که تحولات عراق چگونه بر امنیت مرزهای غربی، تجارت، رفت‌وآمد زائران، روابط اقتصادی و موازنه قدرت در منطقه اثر خواهد گذاشت.
نگاه تحلیلی؛ عراق وارد مرحله جدیدی شده است
خروج آخرین نیروهای آمریکایی از عراق را می‌توان پایان یکی از طولانی‌ترین فصل‌های حضور نظامی مستقیم آمریکا در غرب آسیا دانست؛ فصلی که از حمله سال ۲۰۰۳ آغاز شد و با بازگشت نیروهای آمریکایی برای مقابله با داعش در سال ۲۰۱۴ ادامه یافت.
اما پایان این حضور الزاماً به معنای پایان رقابت‌های منطقه‌ای نیست.
برعکس، با کاهش حضور نظامی مستقیم آمریکا، اهمیت بازیگران داخلی عراق و کشورهای همسایه بیشتر می‌شود. در این میان، جمهوری اسلامی ایران به دلیل همسایگی مستقیم با عراق و گستردگی روابط دو کشور، یکی از مهم‌ترین طرف‌های این معادله باقی خواهد ماند.
برای بغداد نیز آزمون اصلی از همین نقطه آغاز می‌شود: آیا دولت عراق می‌تواند امنیت کشور را با اتکا به ساختارهای داخلی خود تأمین کند و همزمان روابط متوازن و مستقلی با ایران، آمریکا و دیگر کشورهای منطقه داشته باشد؟
پاسخ به این پرسش نه در روز خروج آخرین سرباز آمریکایی، بلکه در ماه‌ها و سال‌های آینده مشخص خواهد شد.
پایان حضور نظامی؛ آغاز یک فصل سیاسی
۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ برای عراق صرفاً تاریخ خروج آخرین نیروهای آمریکایی نیست؛ این روز پایان یک مأموریت نظامی و آغاز مرحله‌ای متفاوت در رابطه بغداد و واشنگتن است.
آمریکا از عراق خارج شده، اما روابط دو کشور ادامه خواهد داشت. ایران نیز همچنان به عنوان همسایه مهم و اثرگذار عراق در معادلات این کشور حضور دارد. کشورهای عربی و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای نیز منافع خود را دنبال می‌کنند.
در نهایت، مهم‌ترین مسئله برای عراق در این مرحله، توانایی این کشور در حفظ حاکمیت ملی، امنیت داخلی و استقلال تصمیم‌گیری است.
برای ایران نیز ثبات عراق یک موضوع صرفاً خارجی نیست؛ امنیت مرزهای غربی، روابط اقتصادی، رفت‌وآمد میلیون‌ها زائر، تجارت و بخش مهمی از معادلات امنیتی غرب آسیا به تحولات این کشور گره خورده است.
به همین دلیل، پایان حضور نظامی آمریکا در عراق را باید نه پایان یک رقابت، بلکه آغاز مرحله‌ای تازه در معادلات عراق و منطقه دانست.
