اخبار دماوند - اخبار دماوند – کاهش آبدهی چشمهها، نگرانی درباره وضعیت رودخانهها و افزایش فشار بر منابع آب زیرزمینی، بار دیگر ضرورت بازنگری در مدیریت منابع آب دماوند را مطرح کرده است؛ شهری که طبیعت، باغداری و کیفیت زندگی شهروندان آن پیوندی جدی با منابع آبی منطقه دارد.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی چراغ شرق، تغییرات اقلیمی دیگر صرفاً موضوعی جهانی و محدود به گزارشهای علمی نیست؛ پیامدهای آن میتواند در زندگی روزمره شهرها، وضعیت کشاورزی، منابع آب و حتی برنامهریزی برای توسعه شهری نمایان شود. دماوند نیز با توجه به جایگاه کوهستانی، چشمهها، رودخانهها و باغهای خود، از این نگرانیها جدا نیست.
مهناز اکبری، عضو شورای اسلامی شهر دماوند، در برنامه «همسایه سلام» رادیو تهران به مناسبت روز جهانی تغییرات اقلیمی، با اشاره به کاهش بارندگی در سالهای اخیر، وضعیت منابع آبی شهر را نگرانکننده توصیف کرد. به گفته او، کمآبی یا خشکشدن برخی چشمهسارها و مشکلات رودخانههای تار و مشکیجه از جمله نشانههایی است که ضرورت توجه جدیتر به وضعیت محیط زیست منطقه را یادآوری میکند.
اما اهمیت این هشدار تنها در کمشدن آب چند چشمه خلاصه نمیشود؛ مسئله اصلی این است که کاهش منابع آب، در کنار شیوه مصرف و مدیریت آن، چه پیامدهایی برای آینده دماوند خواهد داشت.
تغییرات اقلیمی؛ مسئلهای فراتر از کاهش بارندگی
تغییرات اقلیمی میتواند الگوی بارش، دما، تبخیر و دسترسی به منابع آب را تحت تأثیر قرار دهد. افزایش دما نیز ممکن است نیاز آبی برخی محصولات کشاورزی و فضای سبز را بیشتر کند و در دورههای کمبارش، فشار بیشتری بر منابع موجود وارد آورد.
دادههای بازتحلیل اقلیمی منتشرشده برای محدوده شهر دماوند نیز از روند افزایش میانگین دما در بازه بلندمدت حکایت دارند. با این حال، برای تعیین میزان دقیق کاهش بارندگی در سال جاری یا سهم تغییرات اقلیمی در خشکشدن هر چشمه، باید آمار ایستگاههای هواشناسی و بررسیهای میدانی همان منطقه در دسترس باشد.
به همین دلیل، مشاهده کاهش آبدهی یک چشمه یا رودخانه بهتنهایی برای تعیین علت کافی نیست؛ وضعیت بارش، برف، تغذیه آبخوانها، برداشت آب و تغییر مسیر جریانهای سطحی نیز باید بررسی شود.
منابع آب زیرزمینی؛ ذخیرهای که جایگزینی سریع ندارد
یکی از محورهای هشدار اکبری، افزایش وابستگی به منابع آب زیرزمینی در پی مدیریت نامناسب منابع آب و خروج آبهای سطحی از شهرستان است. او همچنین نسبت به خطر فرونشست زمین در نتیجه فشار بر این منابع هشدار داد.
آب زیرزمینی بخشی از ذخیره طبیعی آب است که در دورههای مختلف از طریق نفوذ بارش و جریانهای سطحی تغذیه میشود. اگر برداشت از این ذخیره در بلندمدت از میزان تغذیه آن بیشتر باشد، سطح آب زیرزمینی ممکن است افت کند. در برخی شرایط، افت شدید و مداوم سطح آب میتواند خطر فرونشست زمین را افزایش دهد.
با این حال، میزان این خطر در دماوند باید بر اساس دادههای پایش آبخوانها، میزان برداشت از چاهها و بررسیهای زمینشناسی مشخص شود. اعلام وضعیت دقیق یا زمان وقوع فرونشست، بدون چنین دادههایی، قابل اتکا نیست.
نکته مهم آن است که افزایش برداشت از چاهها، اگر صرفاً برای جبران کمبود آب در کوتاهمدت انجام شود، لزوماً مشکل را در بلندمدت حل نمیکند. مدیریت پایدار منابع آب به شناخت ظرفیت آبخوانها، کنترل برداشت و هماهنگی میان میزان مصرف و منابع قابل دسترس نیاز دارد.
رودخانهها و چشمهها؛ حلقههای بههمپیوسته یک زیستبوم
رودخانهها و چشمههای دماوند فقط منابعی برای تأمین آب نیستند؛ جریان آنها در حفظ زیستگاههای طبیعی، پشتیبانی از فعالیتهای کشاورزی و تداوم حیات گیاهی و جانوری نیز نقش دارد.
اکبری با اشاره به وضعیت رودخانههای تار و مشکیجه، از کاهش منابع آبی و ورود فاضلابهای خانگی به رودخانهها ابراز نگرانی کرده است. این دو مسئله باید همزمان بررسی شوند: کاهش جریان آب میتواند حساسیت محیط آبی را نسبت به آلودگی بیشتر کند و ورود فاضلاب نیز کیفیت آب و سلامت زیستبوم را به خطر بیندازد.
برای روشنشدن ابعاد مشکل، پایش منظم دبی رودخانهها، کیفیت آب، محل ورود فاضلاب و وضعیت چشمههای منطقه ضروری است. انتشار نتایج این بررسیها به مردم نیز کمک میکند تا تفاوت میان مشاهدات محلی، علتهای احتمالی و نتایج قطعی کارشناسی روشنتر شود.
باغداری و فضای سبز؛ مدیریت آب باید تغییر کند
باغداری یکی از بخشهای مهم هویت طبیعی و اقتصادی دماوند است. کاهش دسترسی به آب میتواند هزینههای نگهداری باغها را افزایش دهد و فعالیت کشاورزان را با دشواری روبهرو کند. از سوی دیگر، فضای سبز شهری نیز برای حفظ کیفیت محیط زندگی به آب نیاز دارد؛ اما روش نگهداری و آبیاری آن باید متناسب با شرایط منابع آبی باشد.
در چنین شرایطی، صرف افزایش آبیاری یا تأمین آب از منابع جدید، بدون بررسی میزان مصرف و ظرفیت منابع، راهحل کاملی نیست. شناسایی گونههای گیاهی متناسب با اقلیم منطقه، اصلاح زمان و شیوه آبیاری، کاهش هدررفت شبکهها و استفاده از آب با کیفیت مناسب برای مصارف غیرشرب، میتواند بخشی از فشار بر منابع آب شرب را کاهش دهد.
البته هرگونه تغییر در الگوی آبیاری باغها و فضای سبز باید با توجه به نیاز واقعی گیاهان، شرایط خاک و نظر کارشناسان انجام شود؛ زیرا کاهش بیبرنامه آبیاری نیز ممکن است به درختان و پوشش گیاهی آسیب برساند.
چه اقداماتی باید در اولویت قرار گیرد؟
پیشنهاد تشکیل کمیتهای برای مدیریت یکپارچه شهری، ساماندهی فاضلاب و اصلاح الگوی مصرف آب که از سوی اکبری مطرح شده، میتواند نقطه شروعی برای هماهنگی میان دستگاههای مسئول باشد؛ به شرط آنکه به برنامهای اجرایی، زمانبندیشده و قابل ارزیابی تبدیل شود.
در این مسیر، چند اقدام اهمیت ویژه دارد:
۱. انتشار گزارش وضعیت منابع آب: میزان بارندگی، تغییرات آبدهی چشمهها و رودخانهها، وضعیت چاهها و روند سطح آب زیرزمینی باید بر اساس دادههای رسمی و در بازههای زمانی مشخص بررسی و منتشر شود.
۲. پایش و ساماندهی فاضلاب: نقاط ورود فاضلاب به رودخانهها باید شناسایی شود و برای رفع آلودگی، برنامهای روشن با مسئول مشخص و زمانبندی اجرایی تدوین شود.
۳. مدیریت برداشت از منابع زیرزمینی: میزان برداشت و وضعیت آبخوانها باید بهصورت مستمر پایش شود تا تصمیمهای مربوط به تأمین آب، با ظرفیت واقعی منابع هماهنگ باشد.
۴. اصلاح مدیریت آب شهری: کاهش هدررفت شبکه، بهبود روشهای آبیاری فضای سبز و انتخاب گیاهان متناسب با شرایط اقلیمی میتواند به استفاده مؤثرتر از آب کمک کند.
۵. حفاظت از چشمهها و مسیرهای طبیعی آب: هرگونه تصمیم درباره ساختوساز، تغییر مسیر جریانهای سطحی یا بهرهبرداری از منابع آب باید با ارزیابی پیامدهای زیستمحیطی همراه باشد.
۶. هماهنگی میان محیط زیست و معیشت مردم: سیاستهای حفاظت از منابع آب زمانی پایدارتر خواهند بود که شرایط باغداران، کشاورزان و دیگر گروههای وابسته به منابع طبیعی نیز در برنامهریزیها دیده شود.
پرسش اصلی؛ دماوند برای آینده آبی خود چه برنامهای دارد؟
هشدار درباره کاهش آب چشمهها و فشار بر منابع زیرزمینی، زمانی میتواند به بهبود شرایط منجر شود که با اطلاعات دقیق، تقسیم مسئولیت و پیگیری مستمر همراه باشد. بیان نگرانیها ضروری است، اما برای مدیریت یک مسئله پیچیده محیطزیستی کافی نیست.
اکنون پرسشهایی مشخص پیش روی نهادهای مسئول قرار دارد: وضعیت آبدهی چشمهها و رودخانههای دماوند در مقایسه با سالهای گذشته چگونه است؟ سطح آب زیرزمینی در چه وضعیتی قرار دارد؟ برای کنترل ورود فاضلاب به رودخانهها چه برنامهای اجرا میشود؟ و آیا مدیریت مصرف آب شهری و فضای سبز با محدودیتهای منابع آبی منطقه هماهنگ شده است؟
پاسخ مستند به این پرسشها میتواند مبنای ارزیابی عملکرد دستگاههای مسئول و تدوین برنامهای مؤثر برای حفاظت از منابع آب باشد.
دماوند برای حفظ باغها، طبیعت و کیفیت زندگی شهروندان، به منابع آبی پایدار نیاز دارد. تغییرات اقلیمی ممکن است شرایط تأمین آب را دشوارتر کند؛ اما شیوه مدیریت منابع، کنترل آلودگی و نحوه برنامهریزی برای توسعه شهر نیز در میزان آسیبپذیری منطقه نقش دارند.
حفاظت از آینده آبی دماوند، تنها وظیفه یک دستگاه یا یک نهاد شهری نیست؛ این مسئولیت به هماهنگی مدیریت شهری، دستگاههای متولی آب و محیط زیست، بهرهبرداران منابع و مشارکت شهروندان نیاز دارد. مهمتر از همه، تصمیمگیری درباره این آینده باید بر پایه دادههای روشن و برنامههایی باشد که نتیجه آنها قابل سنجش و پیگیری است.




