جایگاه محله در جغرافیای تاریخی دماوند
درویش یکی از چهار محله اصلی و شناختهشده تاریخی شهر دماوند است؛ چهار محلهای که در روایتهای مربوط به بافت قدیم شهر، در کنار قاضی، فرامه و چالکا از آنها نام برده میشود. محله درویش در بخش شمالشرقی شهر قرار گرفته و در پژوهش تاریخ شفاهی دماوندشناسی، محدوده آن در میان دو رود تار و مشگیجه و در همسایگی محله قاضی و محدوده روحافزا توصیف شده است.
میدان ۱۷ شهریور در مرز میان درویش و قاضی قرار دارد و در همان پژوهش از آن با عنوان «میدان محله درویش» نیز یاد شده است. این نامگذاری محلی، نشانهای از پیوند میدان با هویت تاریخی و اجتماعی محله است؛ حتی اگر امروزه میدان و خیابانهای اطراف آن بیشتر با کارکردهای شهری و رفتوآمد روزمره شناخته شوند.
نام درویش؛ روایتهایی از گذشته
درباره علت نامگذاری محله درویش، یک روایت قطعی و مورد توافق همه منابع در دسترس نیست. پژوهش محلی منتشرشده در وبلاگ دماوندشناسی، دو روایت را از زبان اهالی نقل کرده است. هر دو روایت بخشی از تاریخ شفاهی منطقهاند و برای تبدیلشدن به نتیجه تاریخی قطعی، به اسناد مستقل و پژوهش تکمیلی نیاز دارند.
روایت درویش هندی
بنا بر یکی از روایتها، درویشی از هندوستان حدود هفتصد سال پیش به این ناحیه آمده و خدمتگزاری بقعه امامزادگان را بر عهده گرفته است. در همین روایت، آوردن علم ویژه محله از هند نیز به او نسبت داده میشود و شکلگیری طایفهای با نام درویش به نسلهای بعدی او پیوند میخورد.
روایت سادات
روایت دیگر، نام محله را با حضور سادات و داستانهایی درباره پنهانکردن هویت در دورههای ناامن تاریخی مرتبط میداند؛ بر پایه این نقل، گروهی از سادات برای دورماندن از شناسایی، خود را درویش معرفی کردهاند. این داستان در شمار روایتهای شفاهی است و نباید آن را گزارش اثباتشده تاریخی دانست.
در برخی نوشتههای محلی، نام «مَل درویش» و «مَل یهود» نیز برای این محدوده ذکر شده است. توضیحی که همان منبع ارائه میکند، این نام را با سکونت تاریخی خانوادههای یهودی در بخشی از محله مرتبط میداند. این عنوان را باید در چارچوب نامهای قدیمی و روایتهای تاریخی منطقه فهمید، نه بهعنوان نام رسمی امروزی محله.
چهار محدوده قدیمی در محله درویش
در پژوهش تاریخ شفاهی منتشرشده درباره درویش، این محله به چهار محدوده یا محله کوچکتر تقسیم شده است. این تقسیمبندی، بازتاب نامها و مرزبندیهایی است که در حافظه اهالی ثبت شده و لزوماً با تقسیمات اداری و نقشه شهری امروز یکسان نیست.
۱. روحافزا
روحافزا در تقسیمبندی قدیمی، یکی از بخشهای وابسته به محدوده درویش معرفی شده است. همان پژوهش تأکید میکند که روحافزا در زمان نگارش آن نوشته به محدودهای بزرگ و شناختهشده تبدیل شده بود و برای شناخت نام و پیشینه آن باید پژوهش جداگانهای انجام شود.
۲. نوده
در روایت محلی، محدوده بالادست حسینیه درویش «نوده» خوانده میشده است. درباره ریشه نام، دو برداشت نقل شده: گروهی آن را با مهاجرت طایفهای از روستای لاسم مرتبط میدانند و گروهی نام را به معنای محل نو و تازه شکلگرفته تفسیر میکنند.
۳. سرآسیاب ملا
این محدوده در سمت شرق حسینیه و در امتداد مسیر تاررود توصیف شده است. در گفتار عامیانه، نام «در کینچاله» نیز برای بخشی از این ناحیه نقل شده است. نام سرآسیاب، پیوند این محدوده با خاطره آسیاب و فعالیتهای قدیمی محله را به ذهن میآورد؛ جزئیات دقیق آن نیازمند بررسی محلی بیشتر است.
۴. محله سیدها یا قلعهخون
محدوده میان حسینیه و حمام قدیمی در این تقسیمبندی «محله سیدها» نامیده شده و عنوان «قلعهخون» نیز برای آن آمده است. پژوهش محلی، این نام را با روایتهایی درباره حضور و کشتهشدن گروهی از سادات در گذشته پیوند میدهد؛ روایتی که در شمار تاریخ شفاهی است و برای داوری تاریخی درباره جزئیات آن به اسناد مستقل نیاز است.
امامزادگان عبدالله و عبیدالله؛ بنایی از روزگار میانه
مهمترین اثر تاریخی و مذهبی شناختهشده در محله درویش، بقعه امامزادگان عبدالله و عبیدالله است. این بنا در شمال مسجد جامع دماوند و در مجاورت حسینیه محله قرار دارد و مجموعه آن از عناصر اصلی بافت تاریخی درویش به شمار میرود.
در معرفیهای تاریخی و معماری، این آرامگاه بنایی برجمانند با نمای بیرونی پرهدار و گنبدی دوپوش توصیف شده است. نقشه داخلی بنا هشتضلعی است و نمای بیرونی آن با شیارها یا برجستگیهای متعدد، حالتی چندترک و دندانهدار دارد. آجر، ملات گچ، گچبری و کاشیکاری از عناصر مهم معماری و تزئینات این بقعه معرفی شدهاند.
درباره تاریخ ساخت بنا، برخی منابع آن را به دوره ایلخانی و حدود میانه سده هفتم تا آغاز سده هشتم هجری قمری نسبت میدهند. در توصیفهای دیگر، ویژگیهای معماری بنا با دوره سلجوقی و آغاز دوره مغول مقایسه شده است. بنابراین، بهتر است تاریخ بنا را در محدوده تاریخی یادشده و بر پایه ارزیابی منابع معماری بیان کرد، نه با یک سال مشخص و قطعی.
درون بقعه دو قبر در کنار یکدیگر قرار دارد و برای هرکدام محجری جداگانه توصیف شده است. یکی از محجرها، بهویژه نمونه منبتکاریشده در جبهه جنوبی، از یادگارهای ارزشمند دوره صفوی معرفی شده است. در منابع، وجود کتیبه و عناصر چوبی تاریخی نیز به اهمیت مجموعه افزوده است.
این مجموعه در دورههای بعد چندین بار مرمت شده است. منابع منتشرشده از مرمتهایی در دوره معاصر، از جمله عملیات انجامشده در سالهای ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۸، یاد میکنند. مسجدی در ضلع شمالی بقعه قرار دارد و راهرویی سرپوشیده میان مسجد و ورودی آرامگاه ارتباط برقرار میکند. وجود سرستون منبتکاریشده و عناصر چوبی قدیمی در گزارشهای معماری، از اهمیت لایههای تاریخی مسجد و پیوند آن با بنای آرامگاه حکایت دارد.
حسینیه و تکیه محله درویش
در ضلع جنوبی بقعه امامزادگان عبدالله و عبیدالله، حسینیه و تکیه محله درویش قرار دارد. این همجواری، مجموعهای تاریخی ـ مذهبی پدید آورده که در آن زیارتگاه، مسجد، فضای عزاداری و درخت کهن چنار در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
در توصیفهای منتشرشده، تکیه کنونی بنایی نوساز معرفی شده که پس از تخریب بنای قدیمیتر شکل گرفته است. با این حال، کارکرد تکیه در زندگی محله همچنان ادامه همان سنت دیرینه گردهمایی مذهبی، برگزاری مراسم محرم و میزبانی از دستههای عزاداری است.
تکیه درویش فقط محل برگزاری مراسم اهالی این محله نیست؛ در روز عاشورا، ارتباط آیینی میان محلههای قدیمی دماوند نیز در رفتوآمد هیئتها و حضور مردم در این مجموعه دیده میشود. همین پیوندهای مذهبی، تکیه را به یکی از نقاط شناختهشده حافظه جمعی شهر تبدیل کرده است.
چنار کهن درویش؛ همنشینی طبیعت و مذهب
یکی از شاخصههای مجموعه تاریخی محله، چنار کهنی است که در نزدیکی بخش جنوبشرقی بقعه و در مجاورت فضای حسینیه قرار دارد. در گزارشهای گردشگری از این درخت با عنوان چنار چهارصدساله یاد شده و خبرگزاری تسنیم نیز «چنار درویش» را در کنار حسینیه محله و امامزادگان عبدالله و عبیدالله از نمونههای شناختهشده پیوند درختان کهن با فضاهای مذهبی دماوند معرفی کرده است.
در دماوند، شماری از حسینیهها و تکیههای قدیمی در کنار درختان چنار تنومند شکل گرفتهاند و گاه نام آن درخت در حافظه مردم با نام محله و فضای مذهبی آن گره خورده است. چنار درویش نیز در همین پیوند میان طبیعت، معماری و آیینهای اجتماعی معنا پیدا میکند.
سن دقیق درخت، بدون بررسی کارشناسی و مستندات سنسنجی، نباید قطعی تلقی شود؛ عدد چهارصد سال در منابع گردشگری منتشر شده و بهعنوان برآورد گزارششده قابل ذکر است.
علم ویژه محله درویش و آیین شب عاشورا
در میان عناصر مذهبی محله، علم درویش جایگاهی ویژه دارد. در گزارشهای تاریخ شفاهی، این علم با نمونههای رایج علم و علامت تفاوت دارد و از یک تیغه فلزی تشکیل شده است. همین شکل متفاوت و پیوند آن با مراسم عزاداری محله، باعث شده است که علم درویش بهعنوان یکی از نشانههای اختصاصی این محله شناخته شود.
بر پایه روایت نقلشده از جوانان محله درویش و بازنشر آن در پژوهش دماوندشناسی، علم در شب عاشورا در پیشاپیش دسته عزاداری محله حرکت داده میشود. مردم و نذرکنندگان در مسیر حرکت علم گرد آن جمع میشوند و برای زیارت و تبرک به آن نزدیک میشوند. این آیین، علاوه بر جنبه مذهبی، بازتابی از مشارکت و همراهی خانوادهها و نسلهای مختلف اهالی محله است.
روایت مشهور محلی، آوردن این علم از هندوستان به دست درویشی مهاجر را به حدود هفتصد تا هشتصد سال پیش نسبت میدهد. این تاریخ در منابع موجود بهعنوان روایت اهالی نقل شده و مدرک مستقل و قطعی برای تعیین عمر علم یا زمان ورود آن در دست نیست؛ از این رو، ارزش آن بیش از هر چیز در جایگاهش در سنت و حافظه مذهبی مردم دماوند است.
محله درویش و پیشینه همزیستی خانوادههای مسلمان و یهودی
در بخشی از تاریخ شفاهی درویش، از حضور خانوادههای یهودی در این محدوده یاد شده است؛ حضوری که به گفته همان منبع، در نام قدیمی «مَل یهود» نیز بازتاب یافته است. روایت محلی، شماری از این خانوادهها را با حرفه طبابت و درمان مردم دماوند مرتبط میداند و از افرادی با عنوان حکیم خلیل، حکیم رفیع و یعقوب نام میبرد.
بر اساس همین روایت، درمانهای گیاهی و در مواردی داروهای شیمیایی از روشهای مورد استفاده این پزشکان بوده است. همچنین از وجود کنیسهای در محدوده نوده و حمامی متعلق به جامعه یهودی در نزدیکی حمام محله درویش یاد شده که بنا بر نوشته محلی، بعدها تخریب شدهاند.
این اطلاعات تصویری از تنوع اجتماعی گذشته دماوند ارائه میکند؛ شهری که تاریخ محلههای آن تنها با بناها و خاندانهای مسلمان شناخته نمیشود، بلکه حضور گروههای دینی و حرفهای دیگر نیز در روایتهای محلی آن ثبت شده است. با این حال، برای تعیین شمار خانوادهها، زمان دقیق حضور یا چگونگی جابهجایی آنها، اسناد مستقل بیشتری لازم است.
خاندانها و طوایف قدیمی درویش
پژوهش تاریخ شفاهی دماوندشناسی، از چند گروه و طایفه قدیمی در محله درویش نام میبرد. این اطلاعات بر پایه گفتههای مصاحبهشوندگان و روایتهای خانوادگی گردآوری شده و میتواند برای شناخت تاریخ اجتماعی محله راهگشا باشد؛ اما نباید آن را شناسنامه کامل و نهایی همه خاندانهای درویش دانست.
در آن پژوهش، پنج گروه با عنوانهای درویش، سادات، نوده، غربا و ملکی بهعنوان طوایف قدیمی محله ذکر شدهاند. همچنین نام برخی خانوادهها در ارتباط با محدودههای مختلف محله ثبت شده است:
- ساداتیها و مؤمنیها در محدوده سیدها
- خانوادههای ملکی در محدوده نوده
- بختیاری و محمدبیگی در سرآسیاب ملا
- حیدرتقی و رستمی در اطراف حسینیه
- راحمی و رحیمی
- سنقری و حسنکاشی
- علیحسینی و ملکجعفری
- میرزاملکی و کوچکی
در بخش دیگری از همان نوشته، از خانوادههایی چون حاجعلیاکبری و حسناحمدی نیز در کنار نامهای ملکجعفری، میرزاملکی و کوچکی یاد شده است. ثبت این نامها در دانشنامه محلی میتواند زمینهای برای تکمیل تاریخ خانوادهها با کمک اسناد، شجرهنامهها و روایت مستقیم نسلهای قدیمیتر باشد.
زبان و گویش درویش
در پژوهش محلی منتشرشده درباره درویش، زبان قدیمی اهالی «زبان دماوندی» توصیف شده و نویسنده آن را با گیلکیِ شکسته مرتبط دانسته است. همان نوشته به وجود تفاوتهای اندک میان گویش محله درویش و دیگر محلههای دماوند اشاره میکند.
این توصیف بازتاب برداشت پژوهشگران و مصاحبهشوندگان همان دوره است. بررسی دقیقتر زبان محله، از جمله واژگان ویژه، تفاوت تلفظها و دگرگونی گویش در نسلهای جدید، به ثبت گفتار سالمندان و مقایسه نظاممند گویش محلههای دماوند نیاز دارد.
دیگر بقاع و نشانههای مذهبی در بافت قدیم
در نوشتههای محلی قدیمیتر، از چند بقعه دیگر در محدوده بافت قدیمی دماوند و پیرامون محله درویش نیز نام برده شده است؛ از جمله امامزادگان هفتتن و هشتتن و بقعهای که با نام امامزاده هفتادتن و زینالعابدین معرفی شده است. این نامها در گزارشهای منتشرشده از پژوهش سال ۱۳۸۲ آمدهاند و برای تعیین وضعیت کنونی، نام رسمی و موقعیت دقیق هر بقعه، بررسی میدانی و تطبیق با اطلاعات اداره اوقاف و میراث فرهنگی ضروری است.
همین گزارشها از وجود حمام قدیمی در محدوده محله نیز یاد میکنند. حمامها در گذشته تنها محل استحمام نبودند و در زندگی روزمره محله، کارکرد اجتماعی و ارتباطی داشتند. با این حال، اطلاعات در دسترس برای شرح معماری، تاریخ ساخت و وضعیت کنونی حمام درویش کافی نیست و بهتر است جزئیات آن پس از دسترسی به اسناد یا مشاهده میدانی تکمیل شود.
درویش؛ پیوند تاریخ، آیین و حافظه محلی
محله درویش را میتوان یکی از کانونهای مهم تاریخ مذهبی و اجتماعی دماوند دانست؛ محلهای که بقعه ثبتشده امامزادگان عبدالله و عبیدالله، مسجد و حسینیه، چنار کهن، علم ویژه عاشورا و روایتهای مربوط به محدودههایی چون نوده، سیدها و سرآسیاب ملا، لایههای گوناگون گذشته آن را شکل میدهند.
اهمیت این محله تنها به قدمت یک بنا یا شهرت یک آیین محدود نیست. درویش نمونهای از پیوند میان زیست روزمره مردم، خاطره خاندانها، همنشینی گروههای اجتماعی و برگزاری آیینهای جمعی است. حفظ این میراث نیازمند ثبت دقیق نام کوچهها و محدودههای قدیمی، گردآوری عکسهای تاریخی، ضبط خاطرات سالمندان و بررسی اسناد موقوفات و بناهاست.
دانشنامه دماوند با ثبت چنین اطلاعاتی میتواند تصویری دقیقتر از هویت محلههای شهر فراهم کند؛ تصویری که در آن، روایتهای مردم ارزشمندند، اما مرز میان خاطره شفاهی و سند تاریخی نیز روشن باقی میماند.
منابع و مسیرهای تکمیل پژوهش
- پژوهش تاریخ شفاهی «محله درویش» در وبلاگ دماوندشناسی؛ شامل معرفی پژوهشگران و مصاحبهشوندگان و مطالب مربوط به نام محله، محدودهها، زبان، طوایف، علم و بقاع تاریخی: بخش نخست پژوهش محله درویش
- روایتهای نامگذاری و تقسیمات محله درویش
- زبان و طوایف قدیمی محله
- روایت حضور خانوادههای یهودی و نام مَل یهود
- علم ویژه محله درویش و آیین شب عاشورا
- شرح معماری امامزادگان عبدالله و عبیدالله
- ویکیجو؛ معرفی امامزادگان عبدالله و عبیدالله دماوند
- خبرگزاری تسنیم؛ حسینیهها و چنارهای شناختهشده دماوند
